ਨੌਜਵਾਨ ਬੈਂਕਰ ‘ਸਰਕਾਰੀ ਬੈਂਕਾਂ’ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਰਹੇ ਹਨ

ਜਦੋਂ ਸੁਰੇਸ਼ (ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ ਨਾਂ) ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਇਕ ਵੱਡੇ ਜਨਤਕ ਖੇਤਰ ਦੇ ਬੈਂਕ (ਪੀ. ਐੱਸ. ਬੀ.) ’ਚ ਪ੍ਰੋਬੇਸ਼ਨਰੀ ਅਫ਼ਸਰ (ਪੀ. ਓ.) ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਨੌਕਰੀ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾੜਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ 20ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ, ਉਹ ਇਕ ਚੰਗੀ ਤਨਖਾਹ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਮੰਨ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸੁਰੇਸ਼ ਅਖੀਰ ’ਚ ਇਕ ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਵੱਲ ਵਧੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਬੈਂਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ (ਆਰ. ਬੀ. ਆਈ.) ’ਚ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨਵਰਤਨ ਜਨਤਕ ਖੇਤਰ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ’ਚ ਇਕ ਸੀਨੀਅਰ ਅਹੁਦੇ ’ਤੇ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਸੁਰੇਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਹਿ ਰਾਜ ਦੇ ਇਕ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ’ਚ ਘੱਟ ਤਨਖਾਹ ’ਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਚੁਣੀ। ਉਸ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, ਉਸਦੀਆਂ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮੌਕਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਇਆ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਸਲਾਹ ਅਣਸੁਣੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਕੁਝ ਡੂੰਘਾ, ਇਕ ਸ਼ਾਂਤ, ਅਟੱਲ ਮੋਹ ਭੰਗ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਘਰ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸੁਰੇਸ਼ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਨਤਕ ਖੇਤਰ ਦੀ ਬੈਂਕਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਜਿਸ ’ਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 7,50,000 ਲੋਕ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ’ਚ ਕਈ ਹੋਣਹਾਰ ਨੌਜਵਾਨ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਚੁਣ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਕ ਪੀ. ਐੱਸ. ਬੀ. ’ਚ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਨਤਕ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦਾ ਬਦਲ ਚੁਣ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਾਫੀ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਬੈਂਕਾਂ ’ਚ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡਣ ਦੀ ਦਰ (ਐਟ੍ਰੀਸ਼ਨ ਰੇਟ) ਵਰਤਮਾਨ ’ਚ 18 ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 33 ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੱਧ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਪੀ. ਐੱਸ. ਬੀ. ’ਚ ਇਹ ਦਰ ਘੱਟ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਿਣਦਾਤਾ, ਭਾਰਤੀ ਸਟੇਟ ਬੈਂਕ (ਐੱਸ. ਬੀ. ਆਈ.) ਲਗਾਤਾਰ 2 ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਸਾਲਾਨਾ ਐਟ੍ਰੀਸ਼ਨ ਰੇਟ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ, ਇਹ 3 ਅਤੇ 8 ਫੀਸਦੀ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ’ਚ, ਬੈਂਕਿੰਗ ਕਰੀਅਰ ’ਚ ਭਾਰੀ ਖਿੱਚ ਸੀ, ਲਗਭਗ ਸਿਵਲ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ। ਇਕ ਨਵੇਂ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਇਕ ਸਿੱਧੀ ਭਰਤੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਲਾਸ-1 ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ। ਤਰੱਕੀਆਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੰਰਚਿਤ ਸਨ, ਇਕ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਮਾਰਗ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਅਸਲ ’ਚ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਸਬੰਧ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਰ ਸਥਿਰ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰੀਅਰ ਦੇ ਵਾਅਦੇ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਦੂਜੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬੈਂਕਿੰਗ ਨੂੰ ਚੁਣਦੇ ਰਹੇ।

ਵਰਤਮਾਨ 12ਵੇਂ ਦੁਵੱਲੇ ਤਨਖਾਹ ਸਮਝੌਤੇ ਤਹਿਤ ਇਕ ਪੀ. ਐੱਸ. ਬੀ. ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੋਬੇਸ਼ਨਰੀ ਅਫ਼ਸਰ ਦੀ ਮੂਲ ਤਨਖਾਹ ਲਗਭਗ 36,000 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਮਹੀਨਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੈਟਰੋ ’ਚ ਤਾਇਨਾਤ ਇਕ ਬੈਂਕਰ ਲਈ, 55,000-60,000 ਰੁਪਏ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਨਵਰਤਨ ਜਨਤਕ ਖੇਤਰ ਦੇ ਉੱਦਮ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਨਵਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਕਾਫੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਚ ਵਧੇਰੇ ਸੰਰਚਿਤ ਤਨਖਾਹ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਭੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੀ. ਐੱਸ. ਬੀ. ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਮੱਧ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਪੱਧਰਾਂ ’ਤੇ ਅੰਤਰ ਹੋਰ ਚੌੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਦਬਾਅ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ’ਚ ਤਾਲਮੇਲ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। (ਜੂਨੀਅਰ ਅਤੇ ਮਿਡਲ ਪੱਧਰਾਂ ’ਤੇ, ਇਕ ਪੀ. ਐੱਸ. ਬੀ. ਅਧਿਕਾਰੀ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਪੈਕੇਜ ਨਿੱਜੀ ਬੈਂਕਾਂ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਮਰੁਤਬਾ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਿਹਤਰ ਹੈ ਪਰ ਸਿਖਰ ’ਤੇ, ਨਿੱਜੀ ਬੈਂਕਰ ਆਪਣੇ ਪੀ. ਐੱਸ. ਬੀ. ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਈ ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਹ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।)

ਪੀ. ਐੱਸ. ਬੀ. ’ਚ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਇਕ ਖੜ੍ਹੀ ਪਿਰਾਮਿਡ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਚ ਸਕੇਲ-1 ਅਤੇ ਸਕੇਲ-2 ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਘਣਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਕੇਲ-3 ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਦੀਆਂ ਖਾਲੀ ਅਾਸਾਮੀਆਂ ਦਾ ਪੂਲ ਸੁੰਗੜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੋ ਕਦੇ ਉੱਨਤੀ ਦਾ ਇਕ ਵਿਵਸਥਿਤ, ਯੋਗਤਾ-ਅਾਧਾਰਿਤ ਮਾਰਗ ਸੀ, ਉਹ ਇਕ ਰੁਕਾਵਟ ’ਚ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮੌਕਿਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯੋਗ ਉਮੀਦਵਾਰ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ’ਚ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਦਾ ਇਕ ਕਾਰਨ ਸੀਨੀਅਰ ਪੱਧਰਾਂ ’ਤੇ ਲੇਟਰਲ ਭਰਤੀ ਦੀ ਵਧਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਈ ਪੀ. ਐੱਸ. ਬੀ. ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਪੌੜੀ ਨੂੰ ਦਰਕਿਨਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਕੇਲ-3 ਅਤੇ ਸਕੇਲ-4 ’ਤੇ ਨਿੱਜੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਧੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਸੁਰੇਸ਼ ਵਰਗੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਲਈ, ਜਿਸਨੇ ਬੈਂਕਿੰਗ ਸੰਚਾਲਨ ’ਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ, ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਕ ਪੀ. ਐੱਸ. ਬੀ. ਦੀ ਜਟਿਲ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ’ਚ ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ ਹਨ, ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਵਾਲੇ ਪਰ ਬੈਂਕਿੰਗ ਪਿਛੋਕੜ ਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਇਕ ਬਾਹਰੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦੋ ਸਕੇਲ ਉੱਪਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਦੇਖਣਾ ਨਿਰਾਸ਼ਾਜਨਕ ਹੈ। ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕੋਰ ਬੈਂਕਿੰਗ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੂੰ ਆਊਟਸੋਰਸਿੰਗ ਵਧਾਉਣਾ, ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਕਾਰਜ, ਜਿਸਦੇ ਲਈ ਕਈ ਬੈਂਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੁਦ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਬੈਂਕ ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਵੱਡੀਆਂ ਆਈ. ਟੀ. ਸਲਾਹਕਾਰ ਫਰਮਾਂ ਨੂੰ ਮੋਟੀਆਂ ਰਕਮਾਂ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।

ਇਹ ਇੱਥੇ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜੋਖਮ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਢਾਂਚੇ ਬਹੁ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਨਵ ਸੰਸਾਧਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਵਲੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਆਈ. ਟੀ. ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਮਾਹਿਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਪੀ. ਐੱਸ. ਬੀ. ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਿਰਫ ਬੈਂਕ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਹਰੀ ਵਿਕਰੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਣ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਸਲ ’ਚ, ਸੰਸਥਾਗਤ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਹੁਣ ਚੁੱਪਚਾਪ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਪੀ. ਐੱਸ. ਬੀ. ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ੇਵਰਾਂ ਵਲੋਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਬੈਂਕਿੰਗ ਦੇ ਹੁਨਰ ’ਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ’ਚ ਦਹਾਕੇ ਲਗਾਏ ਅਤੇ ਉਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਹੇਠਲੇ ਰੈਂਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਸੰਸਥਾਗਤ ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਉਹ ਲੜੀ ਹੁਣ ਗੰਭੀਰ ਤਣਾਅ ’ਚ ਹੈ। ਸੁਰੇਸ਼ ਉਸੇ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

-ਤਮਾਲ ਬੰਧੋਪਾਧਿਆਏ