ਈਰਾਨ ਦੀ ਜੰਗ : ਖੇਤਰੀ ਸਥਿਰਤਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਨੂੰ ਆਊਟਸੋਰਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ

2024 ਅਤੇ 2026 ਦਰਮਿਆਨ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਇਕ ਲੰਬੀ ਸ਼ੈਡੋ ਵਾਰ ਤੋਂ ਸਿੱਧੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਰਾਜ ਸੰਘਰਸ਼ ’ਚ ਬਦਲ ਗਿਆ।

13 ਜੂਨ 2025 ਨੂੰ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨੇ ਈਰਾਨ ’ਚ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ’ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਅਤੇ ਲੁਕ ਕੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ 22 ਜੂਨ 2025 ਨੂੰ ‘ਸ਼ਮਿਡਨਾਈਟ ਹੈਮਰ’ ਨਾਮੀ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਇਸ ਹਮਲੇ ’ਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਈਰਾਨ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਹਮਲਿਆਂ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਿਆ ਸੀ।

ਸੱਤ ਬੀ-2 ਸਪਿਰਿਟ ਸਟੀਲਥ ਬੰਬਾਰਾਂ ਨੇ ਵ੍ਹਾਈਟਮੈਨ, ਮਿਸੂਰੀ ਸਥਿਤ ਆਪਣੇ ਬੇਸ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਅਠਾਰਾਂ ਘੰਟੇ ਉਡਾਣ ਭਰੀ ਅਤੇ ਐੱਫ-35 ਅਤੇ ਐੱਫ-22 ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਨ ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸਤ੍ਹਾ-ਤੋਂ-ਹਵਾ ’ਚ ਮਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਜਾਂ ਜਹਾਜ਼ ਰੋਕੂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।

ਇਨ੍ਹਾ ਬੀ-2 ਸਟੀਲਥ ਬੰਬਾਰਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਫੋਰਡੋ ਅਤੇ ਨਤਾਂਜ਼ ਸਥਿਤ ਈਰਾਨੀ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ’ਤੇ ਬੰਕਰ-ਬਸਟਿੰਗ ਬੰਬ ਡੇਗੇ। ਬੰਬਾਰੀ ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਪਰ ਇਸ ਨੇ ਈਰਾਨੀ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।

ਤਹਿਰਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ‘ਐਕਸਿਸ ਆਫ਼ ਰੈਜ਼ਿਸਟੈਂਸ’ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾ ਕੇ ਜਵਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ’ਚ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਮੂਹਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜ ਅਭਿਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਇਕ ਢਿੱਲਾ ਜਿਹਾ ਨੈੱਟਵਰਕ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ’ਚ ‘ਸ਼ੀਆ ਕ੍ਰੀਸੈਂਟ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਰਾਕ ’ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਅਵਿਵੇਕਪੂਰਨ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਭਰਿਆ ਸੀ

ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨੇ ਫਿਰ ਤੋਂ 28 ਫਰਵਰੀ 2026 ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਮੁੱਦੇ ’ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਈਰਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਜਿਨੇਵਾ ਵਾਰਤਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ‘ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਐਪਿਕ ਫਿਊਰੀ’ ਅਤੇ ‘ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਰੋਰਿੰਗ ਲਾਇਨਜ਼’ ਨਾਮੀ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ। ਇਹ ਮੁਹਿੰਮ ਈਰਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਅਤੇ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸੀ, ਇਸ ਅੰਤਰਨਿਹਿਤ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਤੋੜ-ਵਿਛੋੜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਇਹ ਦੌਰ ਈਰਾਨੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਸੁੱਟੇਗਾ।

ਇਹ ਅੰਤਰਨਿਹਿਤ ਧਾਰਨਾ ਈਰਾਨੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਆਪਕ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ ਜੋ 28 ਦਸੰਬਰ 2025 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ ਅਤੇ ਫਰਵਰੀ 2026 ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੇ। ਤਹਿਰਾਨ ’ਚ ਮੁੱਲਾ ਸ਼ਾਸਨ ਵੱਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ’ਚ 30,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੌਜਵਾਨ ਈਰਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਹੱਥੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਭਾਰੀ ਮਿਲਟਰੀ-ਗ੍ਰੇਡ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

1 ਮਾਰਚ 2026 ਨੂੰ ਇਕ ਅਮਰੀਕੀ-ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਸਟੀਕ ਹਮਲੇ ਨੇ ਅਯਾਤੁੱਲਾ ਅਲੀ ਖਾਮੇਨੇਈ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਸੈਂਤੀ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਈਰਾਨੀ ਸਰਵਉੱਚ ਨੇਤਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਕ ਅੰਤਰਿਮ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮੁਜਤਬਾ ਖਾਮੇਨੇਈ ਨੇ ਇਸਲਾਮਿਕ ਰੈਵੋਲਿਊਸ਼ਨਰੀ ਗਾਰਡ ਕੋਰ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲਈ।

ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਆਧਾਰ

ਮੱਧ ਪੂਰਬੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਅੱਗੇ ਦੀ ਫੌਜੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ’ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ 1958 ’ਚ ਬੇਰੂਤ ’ਚ ਮਰੀਨ ਲੈਂਡਿੰਗ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ। ਕੌਂਸਲ ਆਨ ਫੌਰਨ ਰਿਲੇਸ਼ਨਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਅਮਰੀਕਾ ਕੋਲ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ’ਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਉੱਨੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਫੌਜੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਅੱਠ ਨੂੰ ਬਹਿਰੀਨ, ਮਿਸਰ, ਇਰਾਕ, ਇਜ਼ਰਾਈਲ, ਜਾਰਡਨ, ਕੁਵੈਤ, ਕਤਰ, ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ, ਸੀਰੀਆ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ ਸਮੇਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਸਥਾਈ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਅਮਰੀਕੀ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਦੀ ਜੰਗਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਤੋਂ ਹਮਲੇ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਜੰਗ ਆਪਣੇ 149ਵੇਂ ਦਿਨ ’ਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਈ, ਤਹਿਰਾਨ ਨੇ ਪੂਰੇ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ’ਚ ਫਿਰ ਤੋਂ ਹਮਲੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਬਹਿਰੀਨ, ਇਰਾਕ, ਕੁਵੈਤ, ਓਮਾਨ ਅਤੇ ਕਤਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜਾਰਡਨ ਅਤੇ ਸੀਰੀਆ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਅਤੇ ਡਰੋਨਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ।

ਤਹਿਰਾਨ ਦੀ ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ’ਚ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਈਰਾਨ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਮਰੀਕੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ’ਤੇ ਹਮਲੇ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰੀ ਅੱਡਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਈਰਾਨ ’ਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਲਈ ਲਾਂਚਪੈਡ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਕੀਤੀ ਹੈ—ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਦਲੀਲ ਜੋ ਸਵੈ-ਚਾਲਿਤ ਰੂਪ ’ਚ ਮੇਜ਼ਬਾਨ-ਰਾਜ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਇਕ ਅਸਲ ਜੰਗ ਦੇ ਖੇਤਰ ’ਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਲੀਵਰੇਜ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਹੋਰਮੁਜ਼ ਈਰਾਨ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਾਧਨ ਭੂਗੋਲ ਹੈ। 2025 ’ਚ ਹੋਰਮੁਜ਼ ਸਟ੍ਰੇਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਲਗਭਗ 20 ਮਿਲੀਅਨ ਬੈਰਲ ਤੇਲ ਅਤੇ ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਵਸਤਾਂ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋਈਆਂ, ਜੋ ਗਲੋਬਲ ਖਪਤ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਕਤਰ ਦੇ ਲਗਭਗ 93% ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ ਦੇ 96% ਐੱਲ. ਐੱਨ. ਜੀ. ਬਰਾਮਦ ਸਟ੍ਰੇਟ ਤੋਂ ਹੋ ਕੇ ਲੰਘਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਗਲੋਬਲ ਐੱਲ. ਐੱਨ. ਜੀ. ਵਪਾਰ ਦਾ 19% ਹੈ।

ਇਸ ਨਵੀਂ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਸਲੀਅਤ ’ਚ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭਾਈਵਾਲੀ, ਬਹੁਲਵਾਦ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਰੱਖਿਆ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ’ਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿ ਅਗਲਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੁਕਮ ਸਮੂਹਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰੇ, ਸੰਪ੍ਰਭੂ ਧਨ ਨੂੰ ਲਚਕੀਲੇ ਰਣਨੀਤਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ’ਚ ਬਦਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

—ਮਨੀਸ਼ ਤਿਵਾੜੀ