ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ’ਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ‘ਬਿਹਤਰ ਬਦਲ’ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ

ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ’ਚ ਲੱਗਭਗ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਇਕ ਨਿਰੰਤਰ ਦੁਵਿਧਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ’ਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬਦਲਾਂ ਦੀ ਚਾਹਤ ਸਾਡੇ ਸੋਚਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਨਸਾਨ ਅੰਦਰੋਂ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ’ਚ ਕੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ ਦਿਲ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ’ਚ—ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਅਣਗਿਣਤ ਬਦਲਾਂ ਨੂੰ ਤਲਾਸ਼ਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੇ ਸਾਡੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਮੂਲ ਰੂਪ ’ਚ, ਇਨਸਾਨੀ ਅੰਤਰ-ਗਿਆਨ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜੀਵਨਸਾਥੀ ਚੁਣਨ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਈ ਲੋਕ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਮੁਕਾਮ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹੀ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮਨ ’ਚ ਇਹ ਇੱਛਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੋਰ ਦੇਖ ਲਿਆ ਜਾਵੇ’, ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਹੋਰ ਬਿਹਤਰ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਕੋਈ ਵਧੇਰੇ ਪਰਫੈਕਟ ਜਾਂ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਜੋ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਕਰਸ਼ਕ ਲੱਗੇ।

ਇਹ ਵਿਵਹਾਰ ਉਸ ਸਥਿਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਬਦਲਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ’ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ, ਡੇਟਿੰਗ ਪਲੇਟਫਾਰਮਸ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਆਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕ ਬਿਹਤਰ ਬਦਲ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਬਦਲਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਇਹ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਰਫੈਕਸ਼ਨ ਬਸ ਇਕ ਹੋਰ ਖੋਜ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਮੌਜੂਦਾ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾਈ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਤੁਲਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਚੱਕਰ ’ਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਸੋਚ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਉਭਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪਹਿਲੂ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਪੈਕੇਜ ਮੈਰਿਜ’ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੱਜਕਲ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਭਾਵੀ ਜੀਵਨਸਾਥੀ ਨੂੰ ਇਕ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਕ ਪੂਰੇ ਪੈਕੇਜ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਆਂਕਣ ਲੱਗੇ ਹਨ ਜਿਸ ’ਚ ਆਮਦਨ, ਪੇਸ਼ਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀ, ਲਾਈਫਸਟਾਈਲ ਅਤੇ ਸਟੇਟਸ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਇਕ ਚੈੱਕਲਿਸਟ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ’ਚ ਪ੍ਰੇਮ, ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਸੰਸਕਾਰ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ/ਨਾਨਾ-ਨਾਨੀ ਤੋਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਜਾਂ ਘੱਟ ਆਂਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸ ’ਚ ਪ੍ਰੇਮ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਰਲ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਕਈ ਬਦਲਾਂ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਜਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਬਿਹਤਰ ਬਦਲ ਖੋਜਣ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪ੍ਰੇਮ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ, ਸਮਰਪਣ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਡੂੰਘਾਈ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਜੋ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਵਾਰਨ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਨਾ ਕਿ ਇਹ ਸੋਚਣ ’ਤੇ ਕਿ ਕਿਤੇ ਕੁਝ ਬਿਹਤਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ’ਚ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਨਿਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕੀਮਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸੋਚ ਬਦਲ ਗਈ ਹੈ। ‘ਬਿਹਤਰ ਬਦਲ’ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨਿੱਜੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ’ਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਚੌਕਸ ਤਾਂ ਬਣਾਇਆ ਹੈ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਦੁਚਿੱਤੀ ’ਚ ਵੀ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਮਿਲ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਵੀ ਉਹ ਝਿਜਕਦੇ ਹਨ। ‘ਕੀ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰ ਕੋਈ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?’ ਜਾਂ ‘ਕੀ ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ?’ ਜਿਹੇ ਸਵਾਲ ਅਸਲ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ’ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਲਗਾਤਾਰ ਤੁਲਨਾ ਇਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਦਿਲ ਸਥਿਰਤਾ, ਸਮਝ ਅਤੇ ਜੁੜਾਅ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦਿਮਾਗ ਲਗਾਤਾਰ ‘ਮਾਰਕੀਟ’ ’ਚ ਬਦਲਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਨਾ ਤਾਂ ਸੰਤੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ, ਸਗੋਂ ਸਿਰਫ ਲੰਬੀ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ।

ਸੱਚਾ ਪ੍ਰੇਮ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਨਾ ਤਾਂ ਬੇਅੰਤ ਤੁਲਨਾ ’ਚ ਪਨਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਵਰਗੀ ਸੋਚ ’ਚ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਅਤੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ’ਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਹੋਰ ਬਦਲ ਮੌਜੂਦ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ। ਇਸ ਦੇ ਲਈ ‘ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਬਦਲ ਲੱਭਣ’ ਦੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ‘ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣਾਉਣ’ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ’ਚ ਬਦਲਾਅ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਅੰਤ ’ਚ, ਆਧੁਨਿਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ’ਚ ਭਰਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਬਦਲਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ‘ਪੈਕੇਜ’ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਦੇਖਣ ਦੀ ਵਧਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਬਜਾਏ ਡੂੰਘਾਈ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖਦੇ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਦਾ ਚੱਕਰ ਚਲਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਪ੍ਰੇਮ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ’ਚ ਕਈਆਂ ’ਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਚੁਣਨ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਇਹ ਉਸ ਇਕ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਅਤੇ ਸੰਵਾਰਨ ਬਾਰੇ ਸੀ, ਜੋ ਅਸਲ ’ਚ ਸਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

—ਸੁਵਿਗਿਆ ਭੁਟਾਨੀ
(ਐਡਵੋਕੇਟ)