ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ’ਤੇ ਲਟਕੀ ਤਿੰਨ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਤਲਵਾਰ

ਲਗਭਗ 20 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਵਾਲੀ ਫ੍ਰੈਂਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਇਕ ਅਧਿਆਪਿਕਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ, ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ ਦੇ ਇਕ ਚੋਟੀ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵੱਲੋਂ ਹੁਣੇ-ਹੁਣੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪੰਜਾਬੀ ਪੜ੍ਹਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਣ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ‘‘ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਫ੍ਰੈਂਚ ’ਚ ਬੈਚੁਲਰਸ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੀਵਨ ਦੇ ਇਸ ਮੋੜ ’ਤੇ ਆ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲਾਅ ਕਰਨਾ ਲਗਭਗ ਅਸੰਭਵ ਹੈ,’’ ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ‘‘ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ’ਚ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਪਰ ਉਸ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਬਸ ਉੱਥੋਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਪਣਾਉਂਦੀ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਵੇਗੀ।’’

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਲਈ ਨਵੇਂ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿਲੇਬਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਦਾਅ ’ਤੇ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ (ਐੱਨ. ਈ. ਪੀ.) 2020 ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਰਿਕੁਲਮ ਫਰੇਮਵਰਕ 2023 ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਕ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਅਤੇ 2 ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਿੱਖਣੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ।

ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨੂੰ ਇਕ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ, ਸਕੂਲਾਂ ਕੋਲ ਫ੍ਰੈਂਚ, ਜਰਮਨ, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨੀ ਵਰਗੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਗ੍ਹਾ ਬਚਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

ਪਿਛਲੇ 2 ਹਫ਼ਤਿਆਂ ’ਚ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੇ ਵ੍ਹਟਸਐਪ ਗਰੁੱਪ ਚਿੰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਮੋਬਾਈਲ ਫ਼ੋਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੈਸੇਜਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਹਨ—‘ਮੈਨੂੰ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਖੁਦ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਹੁਨਰਮੰਦ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।’ ‘ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਬਦਲਵੀਂ ਨੌਕਰੀ ਲੱਭਣ ਲਈ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।’ ‘ਸ਼ਾਇਦ ਹੁਣ ਹੋਰ ਹੌਬੀ ਪੀਰੀਅਡਜ਼ ਹੋਣਗੇ।’ ‘ਆਓ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰੀਏ ਅਤੇ ਦੇਖੀਏ’।

ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਇਕ ਜਾਪਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਸ਼ੁਰੂਆਤ ’ਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ’ਤੇ ਕੋਈ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਵਿਵਹਾਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।’’

ਮੁੰਬਈ ਦੀ ਇਕ ਜਰਮਨ ਅਧਿਆਪਿਕਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਵਰਗੇ ਨਵੇਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਨਾਲ, ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਂਝ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਹਫ਼ਤੇ ’ਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ 2 ਹੌਬੀ ਕਲਾਸਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।’’

ਯਕੀਨੀ ਤੌਰ ’ਤੇ, ਕੁਝ ਸਕੂਲਾਂ ’ਚ, ਲਚਕੀਲਾ ਰੁਖ਼ ਅਪਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ 10 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇਕ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਸਾਈਨਅੱਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਲਾਸਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨਗੇ। ‘‘ਪਰ ਇਹ (ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ) ਇਕ ਹੋਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਖ਼ੀਰ ’ਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸ਼ਿਫਟ ਹੋ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਇਸ ਮਾਡਲ ’ਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀਆਂ।’’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਕੂਲ ’ਚ ਫ੍ਰੈਂਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬੰਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।

ਨੋਇਡਾ ਦੇ ਇਕ ਫ੍ਰੈਂਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਮੋਹਿਤ ਭੋਲਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੇ ਸਕੂਲਾਂ ’ਚ ਸਾਰਥਕ ਜਗ੍ਹਾ ਗੁਆਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਪਾਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਮੌਜੂਦਾ ਢਾਂਚਾ ਅਤੇ ਲਾਗੂਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਈ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਮਿਡਲ ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਪੱਧਰਾਂ ’ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਜਾਂ ਵਿਵਹਾਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬੰਦ ਕਰਨ ਵੱਲ ਲਿਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।’’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਨੀਤੀ ਜਮਾਤ 6ਵੀਂ ਅਤੇ 9ਵੀਂ ’ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਕੁਝ ਸਕੂਲ ਇਸ ਨੂੰ ਜਮਾਤ 7ਵੀਂ ਅਤੇ 8ਵੀਂ ਲਈ ਵੀ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਦਿੱਲੀ ਸਥਿਤ ਕੋਚਿੰਗ ਸੰਸਥਾ ‘ਸਪੈਨਿਸ਼ ਵਿਦ ਮ੍ਰਿਤੁੰਜੇ’ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮ੍ਰਿਤੁੰਜੇ ਰਾਠੌੜ, ਜੋ ਪਲੇਸਮੈਂਟ ਲਈ ਸਕੂਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ’ਤੇ ਸ਼ਿਫਟ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਹਫ਼ਤੇ ’ਚ ਸਿਰਫ਼ 2 ਵਾਰ ਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭੁਗਤਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।’’

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਜੋੜਿਆ, ‘‘ਜੇਕਰ ਨੌਕਰੀ ਬਚੀ ਵੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਤਨਖ਼ਾਹ ਲਗਭਗ 60,000 ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਘਟ ਕੇ 20,000-25,000 ਰੁਪਏ ’ਤੇ ਆ ਜਾਵੇਗੀ।’’ ਰਾਠੌੜ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਗਭਗ 10 ਫੀਸਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ’ਤੇ ਸਿੱਧੇ ਸਕੂਲਾਂ ’ਚ ਪਲੇਸਮੈਂਟ ਮਿਲੀ ਸੀ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਕੋਚਿੰਗ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟਸ ਲਈ ਇਹ ਨੀਤੀ ਕਮਾਈ ’ਚ ਵਾਧਾ ਲਿਆ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਆਨਲਾਈਨ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ‘ਦਿ ਲੈਂਗੂਏਜ ਸਕੂਲ’ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਤੁਸ਼ਿਲ ਸ਼ਿਤੋਲੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਇਹ ਇਕ ਗਲੋਬਲ ਦੁਨੀਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਗ ਬਣੀ ਰਹੇਗੀ। ਟ੍ਰਾਂਸਲੇਸ਼ਨ, ਕਾਰਪੋਰੇਟ, ਗਲੋਬਲ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ’ਚ ਨੌਕਰੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹਾਂ।’’ ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਕੂਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਉਮਰ ’ਚ ਹੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣ ਪ੍ਰਤੀ ਇਕ ਜਿਗਿਆਸਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਪਰਤ ਹੁਣ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੋਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਰਾਬਰ ਰੂਪ ’ਚ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਸ ’ਚ ਐਕਸਚੇਂਜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।

—ਅਨੁਸ਼ਕਾ ਭਾਰਦਵਾਜ