ਡਾਲਰ ‘ਰਿਜ਼ਰਵ ਕਰੰਸੀ’ ਦਾ ਆਪਣਾ ਦਰਜਾ ਛੱਡਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ

2026 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ 2 ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰੀਆਂ। ਪਹਿਲੀ ਘਟਨਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਚੀਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ੀ ਜਿਨਪਿੰਗ ਨੇ ਡਾਲਰ ਦੇ ਗਲਬੇ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਲਈ ‘ਮਜ਼ਬੂਤ ਯੂਆਨ’ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਥੇ ਹੀ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਨੇ ਡਿੱਗਦੇ ਡਾਲਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ‘ਨਹੀਂ, ਇਹ ਤਾਂ ਵਧੀਆ ਹੈ’ ਕਹਿ ਕੇ ਖਾਰਿਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੀ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ 2024 ’ਚ ਇਕ ਬੰਦ ਮੰਚ ’ਤੇ ਕਹੀ ਸੀ ਪਰ ਚੀਨੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸੇ ਸਾਲ ਜਨਤਕ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਟਰੰਪ ਲਗਭਗ 4 ਦਹਾਕਿਆਂ ’ਚ ਡਾਲਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹਨ।

ਕਈ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਕਾਰਕ ਇਸ ’ਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਅ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਕਰੀਏ, ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਚੱਕਰਾਂ ’ਤੇ ਇਕ ਸੰਖੇਪ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀਏ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਚੱਕਰ 1971 ’ਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਿਚਰਡ ਨਿਕਸਨ ਵੱਲੋਂ ਬ੍ਰੇਟਨ ਵੁੱਡਜ਼ ਸਮਝੌਤੇ ਤਹਿਤ ਗੋਲਡ ਸਟੈਂਡਰਡ ਅਤੇ ਡਾਲਰ ਦੀ ਸੋਨੇ ’ਚ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਨ ਦੇ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਐਲਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ, ਡਾਲਰ ਦੇ 7 ਮੁੱਖ ਚੱਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ, 1971-1978 : ਸੋਨਾ ਮਿਆਰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸਥਿਰਤਾ। ਦੂਜਾ, 1978-1985: ਡਾਲਰ ’ਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ।

ਤੀਜਾ ਪੜਾਅ, 1985-1992 : ਪਲਾਜ਼ਾ ਸਮਝੌਤਾ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਭਾਈਵਾਲਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਡਾਲਰ ਦੇ ਮੁੱਲ ਵਿਚ ਨਿਯੋਜਿਤ ਗਿਰਾਵਟ। ਚੌਥਾ ਪੜਾਅ, 1992-2002 : ਮਜ਼ਬੂਤ ਡਾਲਰ ਦਾ ਯੁੱਗ, ਜਿਸ ’ਚ ਅਮਰੀਕਾ ਇਕਲੌਤੀ ਗਲੋਬਲ ਮਹਾਸ਼ਕਤੀ ਸੀ। ਪੰਜਵਾਂ ਪੜਾਅ, 2002-2012 : ਅਮਰੀਕਾ ਵੱਲੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੁਦਰਾ ਨੀਤੀ ’ਚ ਢਿੱਲ ਦੇਣ ਕਾਰਨ ਡਾਲਰ ਦਾ ਮੁੱਲ ਘਟਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਭਰਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ’ਚ ਤੇਜ਼ੀ ਆਈ। ਛੇਵਾਂ ਪੜਾਅ, 2012-2022 : ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦਾ ਇਕ ਦਹਾਕਾ, ਜੋ 2022 ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਉੱਚਤਮ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਸੱਤਵਾਂ ਪੜਾਅ, 2022-2026 : ਡਾਲਰ ਨਵੇਂ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਪਰ 2022 ਦੇ ਅੱਧ ’ਚ ਗਿਰਾਵਟ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਜੋ 2025 ’ਚ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਈ।

ਅੱਜ, ਡੀ. ਐਕਸ. ਵਾਈ. ਡਾਲਰ ਸੂਚਕ ਅੰਕ (ਛੇ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਦੀ ਇਕ ਟੋਕਰੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ) ਆਪਣੇ 2022 ਦੇ ਉੱਚਤਮ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 13 ਫੀਸਦੀ ਹੇਠਾਂ ਹੈ, ਆਪਣੇ 2008 ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ ਤੋਂ 30 ਫੀਸਦੀ ਉੱਪਰ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਕੰਮਲ ਅਰਸੇ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਦੇ ਠੀਕ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ, ਸੋਨਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਦੇ-ਕਦੇ ‘ਐਂਟੀ-ਡਾਲਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ, ਤਾਂਬਾ ਤੇ ਪਲੈਟੀਨਮ ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਰ ਧਾਤਾਂ ਹਾਲ ਹੀ ’ਚ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ ਹਨ (ਹਾਲੀਆ ਬਿਕਵਾਲੀ ਦੇ ਨਾਲ)। ਇਸ ਨਾਲ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਡਾਲਰ ਦਾ ਅਵਮੁੱਲਣ’ ਕਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ’ਚ, ਅਵਮੁੱਲਣ ਇਕ ਗੰਭੀਰ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਲਈ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਚਾਰਾਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ :

ਇਕ, ਮੁਦਰਾ ਸਪਲਾਈ ’ਚ ਭਾਰੀ ਵਾਧਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਐੱਮ2 ਵਾਧੇ ਦੁਆਰਾ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੋ, ਵੱਡਾ ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਚਾਲੂ ਖਾਤਾ ਘਾਟਾ; ਤਿੰਨ, ਆਸਾਨ ਮੁਦਰਾ ਕੰਟਰੋਲ ਹਾਲਤਾਂ; ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਾਤਰਾਤਮਕ ਅਸਹਿਜਤਾ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ’ਚ ਘੱਟ ਵਿਸ਼ਵਾਸ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ, ਅੱਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ। ਐੱਮ2 ਦੁਆਰਾ ਮਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸਾਲਾਨਾ ਮੁਦਰਾ ਸਪਲਾਈ ਵਾਧਾ 5 ਫੀਸਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਧਾਰਨ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਵਿੱਤੀ ਘਾਟਾ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ (2025-26 ਲਈ ਕੁੱਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦ ਦਾ ਲਗਭਗ 5.5 ਫੀਸਦੀ ਅੰਦਾਜ਼ਨ) ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਰਜ਼ਾ 39 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਹੈ। ਇਕ ਆਮ ਸਥਿਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ’ਚੋਂ 9 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦਾ ਮੁੜ-ਵਿੱਤੀਕਰਨ 2026 ’ਚ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਾਂਡ ਯੀਲਡ ’ਤੇ ਦਬਾਅ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਹਾਂਪੱਖੀ ਅਸਲੀ ਦਰਾਂ ਅਤੇ ਮਾਤਰਾਤਮਕ ਸਖਤੀ ਦੇ ਸੰਯੋਜਨ ਦੇ ਨਾਲ ਦਰਮਿਆਨੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਖਤ ਮੌਦਰਿਕ ਹਾਲਤਾਂ ’ਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ’ਚ ਡਾਲਰ ਦੇ ‘ਸਾਧਾਰਨਕਰਨ’ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੇਜ਼ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਮੁਦਰਾ ਅਵਮੁੱਲਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਨੇ ਡਾਲਰ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਪਿਛਲੇ ਕਰੀਬ ਇਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ’ਚੋਂ ਇਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਡਾਲਰ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਘਟੀ ਹੈ। ਆਮ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਉਲਟ, 2025 ’ਚ ਵਟਾਂਦਰਾ ਦਰ ’ਚ ਭਾਰੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ’ਚ ਰੁਪਏ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਅਵਮੁੱਲਣ ਸਿਰਫ਼ 3.1 ਫੀਸਦੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 25 ਸਾਲਾਂ ’ਚ ਰੁਪਏ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਰਾਬ 3 ਸਾਲ ਦਾ ਅਰਸਾ 2011-13 ਸੀ, ਜਿਸ ’ਚ ‘ਟੈਪਰ ਟੈਂਟਰਮ’ ਅਤੇ ਡਾਲਰ ਦਾ ਆਪਣੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਪਰਤਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਡਾਲਰ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦੇ ਦੌਰ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਤਰੱਕੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਵਿੱਤੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਮੁਦਰਾਸਫੀਤੀ ਹੁਣ 25 ਸਾਲਾਂ ’ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ’ਚ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਹੀ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨਵੇਂ ਵਪਾਰ ਸਮਝੌਤੇ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਰੁਪਿਆ-ਡਾਲਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਦਰ ਲਈ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹਾਂਪੱਖੀ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਮੁਦਰਾਸਫੀਤੀ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਕਿਤੇ ਬਿਹਤਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ, ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਕੋਲ 700 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਭੰਡਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਰੁਪਏ ’ਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਣਕਿਆਸੀ ਗਿਰਾਵਟ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ’ਚ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਤਾਂ ਹੁਣ ਡਾਲਰ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ?

ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਤ ਔਸਤ ਟੈਰਿਫ ਦਰ ’ਚ ਇਕਹਿਰੇ-ਅੰਕ ਤੋਂ ਦੋਹਰੇ-ਅੰਕ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਦਾ ਵਾਧਾ ਡਾਲਰ ’ਤੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ (ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਨਹੀਂ) ਦਬਾਅ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ’ਚ ਖਜ਼ਾਨੇ ਦੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਮੁੜ-ਵਿੱਤੀਕਰਨ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ 2026 ’ਚ ਡਾਲਰ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੇਂਦਰੀ ਬੈਂਕ ਡਾਲਰ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਵਿਵਿਧਤਾ ਲਿਆ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਡਾਲਰ ਦਾ ਗਲਬਾ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਕਰੰਸੀ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਇਸ ਦਾ ਸਥਾਨ ਗੁਆਚਣਾ ਅਜੇ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ।

ਡਾਲਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੋ-ਪੱਖੀ ਵਪਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਇਕ ਛੋਟੇ ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਇਕ ਉੱਚੇ ਅੰਕੜੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਟ੍ਰੰਪਵਾਦ ਦੇ ਕਈ ਸਮਾਜਿਕ ਪਹਿਲੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਬਣੇ ਰਹਿਣ, ਪਰ ਡਾਲਰ ਦੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਕਰੰਸੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ‘ਅਸਾਧਾਰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ’ ਦੀ ਬਜਾਏ ਬੋਝ ਵਜੋਂ ਦੇਖਣ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਾਇਮ ਰਹੇਗਾ। ਚੀਨ ਆਪਣੇ ਰੇਨਮਿਨਬੀ ਨੂੰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਕਰੰਸੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸੰਸਥਾਗਤ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ’ਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇਕ ਦਹਾਕਾ ਲੱਗੇਗਾ।

ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਲਗਭਗ 5 ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕਾਰਜਕਾਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਅਮਰੀਕਾ ਜਲਦੀ ਹੀ ‘ਮਜ਼ਬੂਤ ਡਾਲਰ’ ਦੀ ਉਸ ਨੀਤੀ ’ਤੇ ਪਰਤ ਆਵੇਗਾ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ 40 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਛਾਣ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਵਮੁੱਲਣ ਵਾਲੇ ਡਾਲਰ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। (‘ਲਾਈਵਮਿੰਟ’ ਤੋਂ ਧੰਨਵਾਦ ਸਹਿਤ)

-ਨਾਰਾਇਣ ਰਾਮਚੰਦਰਨ