ਈਰਾਨ ’ਤੇ ਟਰੰਪ ਦੇ ਐਲਾਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਲਈਏ

ਈਰਾਨ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਜੰਗ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਦੇ ‘ਟਰੁੱਥ ਸੋਸ਼ਲ’ ’ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਹਮਲੇ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਪੋਸਟ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ’ਚ ਹਲਚਲ ਮਚ ਗਈ। ਟਰੰਪ ਦੀ ਪੋਸਟ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਈਰਾਨ ਦਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਈ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੋਸਟ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਜਾਵੇਗਾ ਹੀ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਜੰਗ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ’ਚ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗਬੰਦੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਰ ਇਹ ਪੋਸਟ ਹੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪੋਸਟ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਮਰੀਕਾ ਵੱਲੋਂ ਈਰਾਨ ’ਤੇ ਹਮਲੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਲੜ ਰਹੇ ਹਨ।

ਇਸ ਪੋਸਟ ’ਚ ਜੰਗਬੰਦੀ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਯਾਦ ਰੱਖੋ, ਟਰੰਪ ਨੇ ਈਰਾਨ ਨੂੰ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਹੋਰਮੁਜ਼ ਜਲਡਮਰੂਮੱਧ (Strait of Hormuz) ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ 48 ਘੰਟਿਆਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਊਰਜਾ ਅਦਾਰਿਆਂ ’ਤੇ ਹਮਲੇ ਹੋਣਗੇ। ਇਸ ’ਚ ਸਿਰਫ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਅਦਾਰਿਆਂ ’ਤੇ ਹਮਲੇ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਦੂਜਾ, ਇਸ ’ਚ ਮੱਧ-ਪੂਰਬ ’ਚ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਖਤਮ ਕਰਨ ’ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਅਰਥ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਮੱਧ-ਪੂਰਬ ’ਚ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਅਰਥ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣਾ, ਯੇਰੂਸ਼ਲਮ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਮੰਨਣਾ ਅਤੇ ਅਰਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿੰਨੇ ਔਖੇ ਹਨ, ਦੱਸਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। 1979 ਦੀ ਇਸਲਾਮੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਟੀਚਾ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਹੋਂਦ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕੀ ਇਸਲਾਮਿਕ ਰਾਜ ਆਪਣੇ ਟੀਚੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ? ਕੀ ਯੇਰੂਸ਼ਲਮ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਅਤੇ ਅਲ-ਅਕਸਾ ਮਸਜਿਦ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮੀ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਗਾ? ਸ਼ੀਆ ਇਸਲਾਮੀ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਭਾਵ ਹਰ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸੈਨਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ’ਤੇ ਵਿਰਾਮ ਲਗਾ ਦੇਵੇਗਾ? ਟਰੰਪ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ 15 ਸੂਤਰੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਇਸੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਈਰਾਨ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਕੇਂਦਰਿਤ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਸਮਾਪਤ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਤੇ ਸੈਨਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਲਈ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਅੱਗੇ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕੇਗਾ।

ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਟਰੰਪ ’ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦਬਾਅ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜੰਗ ਦੇ ਖਰਚੇ ਨਾਲ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ’ਤੇ ਪੁੱਠਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਜੰਗ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦੇਸ਼ ਇਸ ਦਾ ਅੰਤ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਮਰੀਕਾ ’ਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੈ ਕਿ ਟਰੰਪ ਅੱਗੇ ਟੈਕਸ ਲਗਾਉਣਗੇ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗਾਈ ਵਧੇਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਂਗਰਸ ਤੋਂ 200 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਟਰੰਪ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜੰਗ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰਕ ਹੈ।

ਪਰ ਦਬਾਅ ਅਮਰੀਕਾ ’ਤੇ ਹੋਵੇਗਾ, ਈਰਾਨ ’ਤੇ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਤਰਕ ਹਾਸੋਹੀਣਾ ਹੈ। ਡੇਢ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਕਾਰਨ ਈਰਾਨ ਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਖਸਤਾਹਾਲ ਹੈ। ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਈਰਾਨ ਦੀ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਵਧਦੀ ਮਹਿੰਗਾਈ ਨੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬੇਚੈਨੀ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਲੋਕ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਉਤਰ ਕੇ ਸੱਤਾ ਬਦਲਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਯਾਤੁੱਲਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਕੁਚਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਈਰਾਨ ਦਬਾਅ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜੰਗ ਕਰਦਾ ਰਹੇਗਾ, ਅਜਿਹਾ ਸਿੱਟਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ ਜਾਂ ਸਮਝ ਕੇ ਵੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਜੰਗ ਨੇ ਈਰਾਨ ਵੱਲੋਂ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਡਿਏਗੋ ਗਾਰਸੀਆ ’ਚ 4000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੱਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਹਮਲੇ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਈਰਾਨ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜੋ ਅਨੇਕ ਰੱਖਿਆ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਸ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਵੀ ਅਮਰੀਕਾ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅਰਬ ਦੇਸ਼ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਨਿਊਕੀਲਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬੈਂਜਾਮਿਨ ਨੇਤਨਯਾਹੂ ਨੇ ਟਰੰਪ ਦੀ ਪੋਸਟ ਤੋਂ 3 ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੰਗ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਕਦੇ ਹਮਲੇ ਰੋਕਣ ਜਾਂ ਜੰਗ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਵੀ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਉਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਉਂਝ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਿਸ ਈਰਾਨੀ ਨੇਤਾ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਵਾਰਤਾਕਾਰ ਇਕ ‘ਚੋਟੀ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ’ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੇਸ਼ ’ਚ ‘ਸਭ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰਤ’ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੂਤ ਸਟੀਵ ਵਿਟਕਾਫ ਅਤੇ ਜੇਰੇਡ ਕੁਸ਼ਨਰ ਦਾ ਨਾਂ ਵਾਰਤਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਲਿਆ। ਈਰਾਨ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਭਵ ਹੈ ਪਰਦੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੁਝ ਸੰਪਰਕ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਸੂਚਨਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਫੀਲਡ ਮਾਰਸ਼ਲ ਅਸੀਮ ਮੁਨੀਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਨੇ ਈਰਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਕਿਸੇ ਮਾਮਲੇ ’ਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਈਰਾਨ ਨੂੰ ਮਨਾ ਲਵੇਗਾ, ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਹੀ ਹਾਸੋਹੀਣਾ ਹੈ।

ਮੁੱਖ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਆਖਿਰ ਅਮਰੀਕੀ ਹਮਲੇ ਦਾ ਟੀਚਾ ਕੀ ਸੀ? ਪਹਿਲਾ, ਅਯਾਤੁੱਲਾ ਅਲੀ ਖਾਮੇਨੇਈ ਸਮੇਤ ਚੋਟੀ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ। ਇਸ ’ਚ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲੀ। ਦੂਜਾ, ਸੈਨਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖੋਂ ਕਮਰ ਤੋੜਨਾ। ਈਰਾਨ ਦੀ ਸੈਨਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਉਸ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ, ਜਿੰਨਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੋ ਇਸ ਟੀਚੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਜੇ ਔਖੀ ਹੈ ਪਰ ਅੰਸ਼ਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹੋਈ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਟੀਚਾ ਸੱਤਾ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਜੋ ਅਜੇ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਦਿਸ ਰਿਹਾ। ਇਸਲਾਮ ਲਈ ਜੀਣ-ਮਰਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਅਜੇ ਇਸ ਟੀਚੇ ਵੱਲ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਵਧਣ। ਪਰ ਉਹ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜ਼ਰੂਰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਦਰੋਹ ਕਾਰਨ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਇਹੀ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਟਰੰਪ ਦੀ ਪੋਸਟ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਜੰਗ ਰੋਕਣ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਨਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਸੰਭਵ ਹੈ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਹੋਵੇ।

—ਅਵਧੇਸ਼ ਕੁਮਾਰ