ਬੱਚੇ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ

ਹਾਲ ਹੀ ’ਚ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਅਜੀਬ ਸਮੱਸਿਆ ਹੋ ਗਈ। ਮੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ 47 ਸਾਲ ਦੀ ਔਰਤ ਵਰਗੀ ਲੱਗਣ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ 28 ਸਾਲ ਦੀ ਨਾ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਹੁੰਦਾ। ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪਿਛਲੇ ਮਹੀਨੇ ਆਪਣੀ 59 ਸਾਲ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੌਰਾਨ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ‘‘ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਫ਼ੋਨ ਇਕ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਦਿਓਗੇ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋਗੇ?’’ ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਈ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸੀ, ‘‘ਰੁਕੋ, ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਰੀਲ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦਿਓ।’’

ਕੀ ਅਸੀਂ ਸਮੇਂ ’ਚ ਪਿੱਛੇ ਚਲੇ ਗਏ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਡੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਬਦਲ ਗਈਆਂ ਸਨ? ਅਸਲ ’ਚ ਇਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਦੇ ਅਨੰਤ ਸਮੇਂ ਵਾਲੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਸਮਾਰਟਫ਼ੋਨ ਦੇ ਬੇਹੱਦ ਆਦਤ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਐਲਗੋਰਿਦਮ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ’ਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਦੇ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਜੀਵਨ ਦੇ ਉਸ ਅਵਾਸਤਵਿਕ ਪੜਾਅ ਦੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬਾਲਗ ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਬਚਕਾਨਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਪਿਛਲੇ ਮਹੀਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ’ਚ ਕੇ. ਜੀ. ਐੱਮ. ਬਨਾਮ ਮੇਟਾ ਐਟ ਆਲ ਮਾਮਲੇ ’ਚ ਆਏ ਇਤਿਹਾਸਕ ਫੈਸਲੇ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਮੇਟਾ ਅਤੇ ਗੂਗਲ ਵਰਗੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਆਦਤ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਉਤਪਾਦ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਮੁੱਖ ਧਿਆਨ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ’ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ’ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ’ਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਮਾਗ ਅਜੇ ਵੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅਣਉਚਿਤ ਸਮੱਗਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਖੁਦ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ-ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਸੀਨੀਅਰ ਨਾਗਰਿਕ ਇਕ ਭਰਿਆ-ਪੂਰਾ ਜੀਵਨ ਜੀਅ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਕਾਇਮ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਕ੍ਰੀਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਵਿਆਪਕ ਹਨ ਅਤੇ ਉਮਰ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ—ਨੀਂਦ ਦੀ ਕਮੀ, ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਮਨੋਦਸ਼ਾ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਧਰੁਵੀਕਰਨ, ਘਪਲਿਆਂ ਅਤੇ ਫਰਜ਼ੀ ਖ਼ਬਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਡਿਵਾਈਸ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿਰਭਰਤਾ।

ਇਸ ਨੁਕਤੇ ’ਤੇ, ਤੁਸੀਂ ਸੋਚ ਰਹੇ ਹੋਵੋਗੇ ਕਿ ਕੀ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ’ਚ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਮਾਹਿਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ? ਕੀ ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਮੋਬਾਈਲ ਫ਼ੋਨ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੋਂ ਹੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਨਾਲ ਚਿਪਕੇ ਰਹਿਣ ’ਤੇ ਤਾਅਨੇ ਨਹੀਂ ਮਾਰਦੇ ਰਹੇ? ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਨਿਰਾਸ਼ਾਜਨਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਇਕ ਸਾਬਕਾ ਸਹਿਕਰਮੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਫ਼ੋਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ‘‘ਅਸਲ ’ਚ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਖੁਦ ਉਹੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।’’ ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਆਦਤ ਲੱਗਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਤੋਂ ਅਛੂਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਹੈ ਕਿ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ’ਚ ਸਕ੍ਰੀਨ ਟਾਈਮ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਤਾਂ ਇਹ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਭ ਇਕ ਹੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ’ਚ ਸਵਾਰ ਹਾਂ। ਫ਼ਰਕ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ’ਚੋਂ ਜੋ ਲੋਕ ਇਕ ਦਹਾਕੇ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਡਿਜੀਟਲ ਸਾਖਰਤਾ ਵਧੇਰੇ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਅਤੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੰਨੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਸਾਡੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ ਲਈ, ਅਚਾਨਕ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਮਿਲ ਜਾਣਾ, ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਦਾ ਖੋ ਜਾਣਾ, ‘ਖਾਲੀ ਘਰ’ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਸੀਮਤ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ, ਇਕੱਲਾਪਣ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿਵੇਕ ’ਤੇ ਭਾਰੀ ਪੈ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਉਮਰ ਹੱਦ, ਉਮਰ-ਆਧਾਰਿਤ ਸਮੱਗਰੀ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਵਰਗੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉਪਾਅ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ’ਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ, ਪਰ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਲਤ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਮੁੱਦੇ ਦਾ ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ’ਚ, ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਪਿਆਰੇ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਬਾਲਗ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ।

ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਫ਼ੋਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ’ਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਰੱਖਣਾ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਕੋਨਿਆਂ ’ਚ ਲੁਕੀ ਬੁਰਾਈ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਪਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ। ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਕੋਨਿਆਂ ’ਚ ਲੁਕੀ ਬੁਰਾਈ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ, ਸਗੋਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫ਼ੋਨ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ’ਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਡਿਜੀਟਲ ਸਾਖਰਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਸਹੇਲੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਫ਼ੋਨ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ’ਤੇ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਾਮਨਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਜੋ ਵਧੇਰੇ ਉਤਪਾਦਕ ਜਾਂ ਸੰਤੋਸ਼ਜਨਕ ਹੋਵੇ।

ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਅਧੂਰੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਕਾਰਾਂ, ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਸਟਾਰਟਅੱਪ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸ਼ੌਕ ਖੋਜਣ ਸਗੋਂ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਸਬੰਧ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਵ੍ਹਟਸਐਪ ਦੇ ਕਈ ਫ਼ਾਇਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਹੋਰ ਫਰਕ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਮਿੱਤਰਤਾ—ਮੇਰੇ ਬਾਲਗ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਮਿੱਤਰਾਂ ’ਚੋਂ ਇਕ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਕਦੇ ਇਕ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਪਾਠਕ ਸਨ, ਹੁਣ ਇਕ ਸੱਤਰ ਸਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹਨ। ਅੰਤ ’ਚ, ਜਨਤਕ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਹਲੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੇ ਸੀਮਤ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

-ਮਧੁਲਿਕਾ ਕਲਾਟ