ਜੰਗ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ

ਅੱਜ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਕ ਦੇਸ਼ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਰਸਤਾ ਚੁਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਉਹ ਬਾਲਣ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਲਾਗਤ, ਸ਼ਿਪਿੰਗ ਰੂਟਾਂ, ਨੌਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗਾਈ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੇਸ਼ ਜੰਗ ’ਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੜ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ, ਉਹ ਬਾਕੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਫੈਸਲਿਆਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਦੇ ਸਨ ਹੀ ਨਹੀਂ।

ਭਾਰਤ ਇਸਦੀ ਇਕ ਵਧੀਆ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਕਿਸੇ ਦੂਰ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਇਸਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਫਿਰ ਵੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੈਟਰੋਲ ਦੀਅਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਧ ਜਾਂਦੀਅਾਂ ਹਨ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਰਸੋਈ ਗੈਸ ਮਹਿੰਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਦੀ ਲਾਗਤ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਮੱਧ ਵਰਗੀ ਪਰਿਵਾਰ ਜੋ ਆਪਣੇ ਹਰ ਰੁਪਏ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਹੁਤ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੇ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਬਜਟ ਨੂੰ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੰਗ ਭਾਵੇਂ ਦੂਰ ਕਿਤੇ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਸੋਈ ਦੀ ਮੇਜ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਲੋਕ ਅਜਿਹੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਅਕਸਰ ਜੰਗ ਸੱਤਾ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼, ਖੇਤਰੀ ਵਿਵਾਦਾਂ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਜਾਂ ਆਗੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ’ਚ ਵਿਹਾਰਕ ਸਮਝਦਾਰੀ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ’ਚ ਹੰਕਾਰ, ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਜਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਹੰਕਾਰ ਵਧੇਰੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਹ ਤਾਕਤ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ’ਤੇ ਨਤੀਜੇ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹੰਕਾਰ ’ਚ ਆ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਬੋਝ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਵਿਵਾਦ ’ਚ ਕੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਰੂਸ ਅਤੇ ਯੂਕ੍ਰੇਨ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇਕ ਖੇਤਰੀ ਜੰਗ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ’ਚ ਅਸਰ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਊਰਜਾ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਧ ਗਈਆਂ, ਅਨਾਜ ਦੀ ਬਰਾਮਦ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ, ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਮਹਿੰਗਾਈ ਵਧ ਗਈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਾਲਣ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਹੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਹੈ। ਆਰਥਿਕ ਨੁਕਸਾਨ ਸਾਂਝਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਫੈਸਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।

ਇਹੀ ਸਥਿਤੀ ਉਦੋਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੇਲ ਉਤਪਾਦਕ ਖੇਤਰਾਂ ’ਚ ਤਣਾਅ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਿਪਿੰਗ ਲੇਨਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੁਰੰਤ ਤੇਲ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਕੱਚੇ ਤੇਲ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਦਰਾਮਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਡੀਜ਼ਲ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਟਰੱਕਿੰਗ, ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਵਾਈ ਤੱਕ ਸਭ ਕੁਝ ਮਹਿੰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੱਧ ਵਰਗ ਇਸ ਨੂੰ ਹਰ ਦਿਨ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਮੱਧ ਵਰਗ ਲਈ ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਕਸਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇੰਨੇ ਗਰੀਬ ਨਹੀਂ ਹਨ ਕਿ ਕਈ ਸਹਾਇਤਾ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣ ਸਕਣ ਪਰ ਇੰਨੇ ਅਮੀਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਨ ਕਿ ਵਧਦੀਆਂ ਲਾਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਸਕਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਉਹੀ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਹਰ ਬਿੱਲ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਰਾਇਆ, ਸਕੂਲ ਦੀ ਫੀਸ, ਕਰਿਆਨਾ, ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਸਭ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਆਮਦਨ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਘੱਟ ਸਾਮਾਨ ਖਰੀਦ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਕਿਸੇ ਇਕ ਖ਼ਰਚੇ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਲਈ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੋਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਕ ਨੈਤਿਕ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਘੁਮੰਡ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਦੀ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਗੂ ਲੋਕ ਰਣਨੀਤੀ, ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਜਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਆਮ ਪਰਿਵਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੀ ਲਾਗਤ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਜੰਗ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਇੱਛਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ’ਚ ਇਕ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਘਰੇਲੂ ਖ਼ਰਚਿਆਂ ’ਚ ਕਟੌਤੀ ਕਰਨੀ ਪਵੇ ਜਾਂ ਬੱਚੇ ਦੀਆਂ ਟਿਊਸ਼ਨ ਕਲਾਸਾਂ ਨੂੰ ਟਾਲਣਾ ਪਵੇ। ਇਹ ਸਬੰਧ ਭਾਵੇਂ ਦੂਰ ਦਾ ਲੱਗੇ ਪਰ ਇਹ ਅਸਲੀ ਹੈ।

ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਲੋਕ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸਵਾਲ ਉਠਾ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਨਤੀਜਿਆਂ ’ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਦੁਨੀਆ ’ਚ ਯੁੱਧ ਹੁਣ ਕੋਈ ਸਥਾਨਕ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਭੋਜਨ ਦੀ ਕਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ’ਚ ਬਾਲਣ ਦੀ ਮਹਿੰਗਾਈ ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਕੂਟਨੀਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ ਅਜ਼ਮਾਏ ਬਿਨਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਇਸਦੀ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਹੁਣ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਮਹਾਦੀਪਾਂ ਦੇ ਆਮ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਾਗਰਿਕ ਵਧਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ, ਘਟਦੀ ਬਚਤ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਾ ਬੋਲਣ ਪਰ ਉਹ ਨੋਟਿਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿੰਨੀ ਜਲਦੀ ਇਹ ਬੋਝ ਫੈਸਲਾ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਮ ਘਰਾਂ ’ਤੇ ਆ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ।

ਇਕ ਡੂੰਘਾ ਸੱਚ ਇਹ ਵੀ ਹੈ। ਜੰਗ ਅਕਸਰ ਇਹ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਝੱਲਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਦੁੱਖ ਕਿੰਨਾ ਨਾਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਸ਼ਾਮਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਕੋਲ ਰਣਨੀਤਕ ਭੰਡਾਰ, ਫੌਜੀ ਬਜਟ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸ਼ਾਮਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਛੋਟੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਦਰਾਮਦ ਕੀਤੀ ਮਹਿੰਗਾਈ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਪਰਿਵਾਰ ਚੁੱਪਚਾਪ ਤਾਲਮੇਲ ਬਿਠਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਘੱਟ ਸਾਮਾਨ ਖਰੀਦਣਾ, ਬਚਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਟਾਲਣਾ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਕ ਦਿਨ ’ਚ ਨਾਟਕੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ ਪਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ’ਚ ਇਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਫੌਜੀ ਮੁੱਦੇ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਕ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਆਰਥਿਕ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਾ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਦੀ ਲਾਗਤ ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਨੇਤਾ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਰਸੋਈ ਗੈਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਉਸ ਵਿਵਾਦਿਤ ਖੇਤਰ ਦਾ ਨਾਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।

ਅੰਤ ’ਚ ਇਹ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਸਮਝ ’ਚ ਆਉਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੇਸ਼ ਜਦੋਂ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਜਾਂ ਹੰਕਾਰ ’ਚ ਆ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਾਕੀ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਨਿੱਜੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਭਾਰਤ ਦਾ ਮੱਧਮ ਵਰਗ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਟੀ.ਵੀ . ’ਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਇਸਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਿਆਨੇ ਦੇ ਬਿੱਲ, ਬਾਲਣ ਦੇ ਟੈਂਕ, ਸਕੂਲ ਦੀ ਫੀਸ ਅਤੇ ਘਟਦੀ ਮਾਸਿਕ ਬਚਤ ਰਾਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਇੰਨੀ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਮਾਅਨੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ’ਚ ਕੋਈ ਵੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਥਾਨਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਦੁਨੀਆ ਇਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਸਾਂਝੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਯੁੱਧ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੇ ਉੱਪਰ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਕ ਹੈ, ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਪੱਧਰ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਜਨਤਾ ਦੁਆਰਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਲਾਚਾਰੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ। ਮੀਡੀਆ ਸਾਨੂੰ ਜੰਗ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ—ਤਬਾਹੀ, ਮਰਦੇ ਹੋਏ ਬੇਕਸੂਰ ਲੋਕ, ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਕੈਂਪਾਂ ’ਚ ਬੇਘਰ ਛੱਡੇ ਗਏ ਬੱਚੇ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੇਹੱਦ ਮੰਦਭਾਗਾ ਅਤੇ ਨਾਮਾਫ਼ੀਯੋਗ ਹੈ।

ਦੇਵੀ ਚੇਰੀਅਨ