ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ, ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਸਰਕਾਰੀ ਖ਼ਰੀਦ ਦਾ ਬਿਹਤਰੀਨ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਹੈ ਜੈੱਮ

ਸਰਕਾਰੀ ਖ਼ਰੀਦ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਈ-ਮਾਰਕੀਟਪਲੇਸ (ਜੈੱਮ) ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਇਕ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ, ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਵਜੋਂ ਉਭਰਿਆ ਹੈ, ਜੋ 1.37 ਲੱਖ ਸਰਕਾਰੀ ਖ਼ਰੀਦਦਾਰਾਂ ਨੂੰ 25 ਲੱਖ ਵਿਕਰੇਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਦਾਤਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਜੈੱਮ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਖ਼ਰੀਦ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਡੇ ਡਿਜੀਟਲ ਮਾਰਕੀਟਪਲੇਸ ’ਚ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਸਰਵੋਤਮ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪੀ. ਐੱਮ. ਮੋਦੀ ਦੇ ਵਿਕਸਿਤ ਭਾਰਤ 2047 ਦੇ ਵਿਜ਼ਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇੰਜਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

2016 ’ਚ ਪੀ. ਐੱਮ. ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਡਿਜੀਟਲ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਇਕ ਦਹਾਕੇ ’ਚ, ਜੈੱਮ ਨੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਕੇ ਅਤੇ ਸਟਾਰਟਅੱਪਸ, ਐੱਮ. ਐੱਸ.ਐੱਮ. ਈ. , ਮਹਿਲਾ ਉੱਦਮੀਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਕੇ, ਸਰਕਾਰੀ ਖ਼ਰੀਦ ’ਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਵਰਤੋਂਕਾਰ-ਅਨੁਕੂਲ ਇਹ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਅਸਲ ’ਚ ਇਕ ਰਤਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਵਿਵਾਦਿਤ ਡਾਇਰੈਕਟੋਰੇਟ ਜਨਰਲ ਆਫ ਸਪਲਾਈਜ਼ ਐਂਡ ਡਿਸਪੋਜ਼ਲ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ ਸਨ।

ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ, ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਰਨ ’ਚ ਆਸਾਨੀ : ਉਤਪਾਦ ਲੱਭਣ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਠੇਕਾ ਦੇਣ ਅਤੇ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਤੱਕ, ਪੂਰੀ ਖ਼ਰੀਦ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਲ ਬਣਾ ਕੇ ਜੈੱਮ ਨੇ ਮਨਮਾਨੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਨਿਰਪੱਖ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਰ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦਾ ਇਕ ਡਿਜੀਟਲ ਰਿਕਾਰਡ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਖ਼ਰੀਦ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਇਕੱਲੀ ਡਿਜੀਟਲ ਵਿੰਡੋ, ਆਸਾਨ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ, ਮਿਆਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਨੀਤੀਗਤ ਸੁਧਾਰ—ਜਿਵੇਂ ਅਮਾਨਤ ਰਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਫ਼ੀਸ ਨੂੰ ਤਰਕਸੰਗਤ ਬਣਾਉਣਾ—ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਜੈੱਮ ਨੇ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਬਣਨ ਦੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਆਤਮਨਿਰਭਰ ਭਾਰਤ : ਜੈੱਮ ਨੇ ਆਤਮਨਿਰਭਰਤਾ ਅਤੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਉੱਦਮਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਟੀਚੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਹੈ। ਘਰੇਲੂ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਦਾਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇ ਕੇ, ਇਸ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਮੁੱਲ ਲੜੀਆਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਦੇਸੀ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੋਰਟਲ ’ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹਰ ਆਰਡਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨਿਰਮਾਣ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ’ਚ ਇਕ ਨਿਵੇਸ਼ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੈੱਮ ’ਚ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਲਗਭਗ 60 ਫੀਸਦੀ ਆਰਡਰ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਮਾਲ ਮੁੱਲ (ਜੀ.ਐੱਮ. ਵੀ.) ’ਚ 45 ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਲਘੂ ਉੱਦਮਾਂ (ਐੱਮ.ਐੱਸ.ਈ.) ਦੀ ਹੈ।

ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਸਰਕਾਰੀ ਖ਼ਰੀਦ : ਜੈੱਮ, ਪੀ.ਐੱਮ. ਮੋਦੀ ਦੇ ‘ਸਭ ਕਾ ਸਾਥ, ਸਭ ਕਾ ਵਿਕਾਸ’ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇੰਜਣ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਟਾਰਟਅੱਪਸ, ਛੋਟੇ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਸੰਚਾਲਿਤ ਉੱਦਮਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਜਾਂ ਵਿਚੋਲੇ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਖ਼ਰੀਦਦਾਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਜੈੱਮ ਦੇ ਰਾਹੀਂ 12 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਲਘੂ ਉੱਦਮਾਂ ਨੇ 9 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਆਰਡਰ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ ਹਨ। 2.20 ਲੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹਿਲਾ ਉੱਦਮੀਆਂ ਨੇ 99,713 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਆਰਡਰ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ 42,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਟਾਰਟਅੱਪਸ ਨੇ 65,600 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਆਰਡਰ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਜੈੱਮ ਨੇ 69,000 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਐੱਸ.ਸੀ./ਐੱਸ. ਟੀ. ਉੱਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਖ਼ਰੀਦ ’ਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 23,145 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਆਰਡਰ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ ਹਨ।

ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਕ : ਪਿਛਲੇ 2 ਵਿੱਤੀ ਸਾਲਾਂ ’ਚ, ਇਸ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਜੀ. ਐੱਮ. ਵੀ. 5 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਕੁੱਲ ਮੁੱਲ ਲਗਭਗ 20 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ’ਚ ਹੁਣ 10,644 ਉਤਪਾਦ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਅਤੇ 350 ਸੇਵਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਜੀਵਨ ਰੱਖਿਅਕ ਦਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਟੀਕੇ ਹੋਣ, ਜੋ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਤੱਕ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚ ਰਹੇ ਹਨ, ਰੱਖਿਆ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਡਰੋਨ ਹੋਣ, ਜੋ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਉਪਕਰਣ ਹੋਣ, ਜੋ ਜਮਾਤਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਰਹੇ ਹਨ ਜਾਂ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਖ਼ਰੀਦ ਜਨਤਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਆਈ. ਆਈ. ਟੀ. ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਇਕ ਅਧਿਐਨ (ਜੁਲਾਈ-ਅਗਸਤ, 2026) ’ਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜੈੱਮ ਰਾਹੀਂ ਖ਼ਰੀਦਦਾਰੀ ਤੋਂ ਪਿਛਲੇ 3 ਵਿੱਤੀ ਸਾਲਾਂ (ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2023-24 ਤੋਂ 2025-26) ’ਚ 86,571.69 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦਾ ਆਰਥਿਕ ਲਾਭ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ’ਚ ਕੀਮਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਤੋਂ ਹੋਈ ਬੱਚਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਧਿਐਨ ’ਚ ਜੈੱਮ ਦੇ 101 ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਫਲਿੱਪਕਾਰਟ, ਅਮੇਜ਼ਨ, ਇੰਡੀਆਮਾਰਟ ਵਰਗੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ’ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਸਮਾਨ ਵਸਤਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ’ਚ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਜੈੱਮ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ 74.3 ਫੀਸਦੀ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ’ਚ ਸਸਤੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੱਗਭਗ 13.6 ਫੀਸਦੀ ਦੀ ਕੁੱਲ ਬੱਚਤ ਹੋਈ।

— ਪੀਯੂਸ਼ ਗੋਇਲ

(ਕੇਂਦਰੀ ਵਣਜ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਮੰਤਰੀ)