ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਲਈ ਕੀ ਅਸੀਂ ਤਿਆਰ ਹਾਂ ?

ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦਾ ਇਕ ਨਜ਼ਰੀਆ ਮਾਤਰ ਬਣ ਗਏ ਹਨ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵਿਚ ਸਿਰ ’ਤੇ ਪੱਗੜੀ ਜਾਂ ਟੋਪੀ, ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਹਲਕੀ ਗੰਭੀਰ ਸਹਿਜਤਾ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਉਮਰ ਮਹਿਜ਼ 23 ਸਾਲ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਤਸਵੀਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਹੈ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਅਸਹਿਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਹੈ।

ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੇਖਾਂ, ਪੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਨੌਜਵਾਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦਿਨ ਗਿਣੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਸਵਾਲ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ’ਤੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਆਖ਼ਰ ਕੀ ਹੈ।

ਜੇ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿਚ ਬੰਬ ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਹੀ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਧਮਾਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਸਿਆਸੀ ਸੁਨੇਹੇ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਅਦਾਲਤ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਬਹਿਸ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਤਸਵੀਰ ਵਾਲੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਵਾਲੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਤਸਵੀਰ ਵਿਚ ਉਹ ਹਿੰਮਤੀ ਹਨ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਕੇ ਨਾ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ।

ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ ਪਰ ਸਵਾਲ ਇੱਥੇ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਸੱਤਾ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਮਾਜ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਕੀ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਗ਼ਰੀਬ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਅੰਤਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ? ਕੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਲੈ ਕੇ ਆਵੇਗੀ? ਕੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਦਲ ਜਾਵੇਗੀ? ਕੀ ਆਮ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲੇਗੀ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹੂਬਹੂ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। 1930 ਦਾ ਭਾਰਤ ਅਤੇ 2026 ਦਾ ਭਾਰਤ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਪਰ ਸਵਾਲਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਹੈ। ਵਿਕਾਸ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਮੌਕਿਆਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਨੌਕਰੀ ਦਾ ਸਵਾਲ ਲੱਖਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ। ਅਗਸਤ 2026 ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ PLFS ਅੰਕੜਿਆਂ ਵਿਚ 15 ਸਾਲ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਲਈ ਬੇਰੋਜ਼ਗਾਰੀ ਦਰ 5 ਫੀਸਦੀ ਰਹੀ ਪਰ 15-29 ਸਾਲ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਬੇਰੋਜ਼ਗਾਰੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। 2025 ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ PLFS ਰਿਪੋਰਟ ਵਿਚ ਇਸ ਉਮਰ ਵਰਗ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਬੇਰੋਜ਼ਗਾਰੀ ਦਰ 10 ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸੀ।

ਡਿਗਰੀ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਨੌਜਵਾਨ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਸ਼ਹਿਰ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਅਸਥਾਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਬਿਹਤਰ ਮੌਕੇ ਲਈ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਇੰਨਾ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਉਸ ਦੀ ਨੌਜਵਾਨ ਆਬਾਦੀ ਹੈ, ਕੀ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੌਕੇ ਵੀ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ? ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸਵਾਲ ਇੱਥੇ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸੀ। ਇਕ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਨਵਾਂ ਹਾਈਵੇਅ ਜਾਂ ਡਿਜੀਟਲ ਸਹੂਲਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਸਥਾਈ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ, ਪਿੰਡ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ, ਸਕੂਲ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ, ਡਿਜੀਟਲ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਹਾਲਾਤ ਉਸ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਕੁਝ ਬਦਲਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਦਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਬਦਲਿਆ ਹੈ ਪਰ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਮੌਕੇ ਵੀ ਓਨੀ ਹੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਹੋਏ ਹਨ? ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸੇ ਜਗ੍ਹਾ ਪੜ੍ਹਨਾ ਦਿਲਚਸਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਤਾ ਦੇ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਵਿਚ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਸਵਾਲ ਇਕ ਵੱਖਰੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ਼ ਵੋਟ ਦੇਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ ਜਾਂ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਹਰ ਨਾਗਰਿਕ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ, ਮੌਕਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਮਿਲੇ?

ਅੱਜ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਦਾ ਮੰਚ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਸਮੱਸਿਆ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਜੋ ਗੱਲ ਸਾਡੀ ਰਾਏ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜੋ ਗੱਲ ਸਾਡੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਖ਼ਾਰਜ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਬਹਿਸ ਕਈ ਵਾਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਸ਼ਾਇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ।

ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਕਹਾਂਗੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸਵਾਲ ਪਿੱਛੇ ਛੁਟ ਜਾਣਗੇ। ਸਿਰਫ਼ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਕਹਾਂਗੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਛੋਟੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਸਿਰਫ਼ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਹਾਂਗੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੜ੍ਹਨ, ਸੋਚਣ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਬਦਲਣ-ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੱਖ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ ਬਿਹਤਰ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅੱਜ ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ? ਕੀ ਸਾਡੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹਰ ਨਾਗਰਿਕ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਮੌਕੇ ਵਿਚ ਬਦਲ ਰਹੀ ਹੈ? ਕੀ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੱਕ ਲੋੜੀਂਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਕੀ ਸਾਡੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਕੋਲ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਦਾ ਜੀਵਨ ਚੁਣਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵੀ ਹੈ? ਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ ਜਾਂ ਉਹ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ? ਕੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ? ਅਤੇ ਕੀ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਇਕ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਤਦ ਤੱਕ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਸਾਡੀ ਸਹੂਲਤ ਮੁਤਾਬਕ ਬੋਲਦਾ ਹੈ?

ਇਹ ਪੂਰੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਵਾਲ ਹਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਿਆਸੀ ਢਾਂਚੇ ਵਿਚ ਫਿੱਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਪਯੋਗੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਰਾਸਤ ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਤਿਆਰ ਸਿਆਸੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੋਚਣ ਅਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਆਦਤ ਹੈ।

ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਦੀਵਾਰ ’ਤੇ ਲਗਾਉਣਾ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਉਤਾਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫੁੱਲ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ ਸਨਮਾਨ ਹੈ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਲਗਾਉਣਾ ਯਾਦਗਾਰ ਹੈ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਪਰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਆਪਾ-ਪੜਚੋਲ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਘਟਨਾ ਮੰਨ ਕੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਹਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਅਰਥ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਵਜ੍ਹਾ ਤੋਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਜਿੰਨੀ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਲ ਓਨਾ ਹੀ ਨਵਾਂ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਅਸੀਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇਖੀ, ਉਹ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕਿੰਨੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ? ਤਸਵੀਰ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਵਰਤਮਾਨ ਨਾਲ ਸਵਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਸਲੀ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕਤਾ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਸਵਾਲ ਵਿਚ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ?

—ਰਾਜੀਵ ਸ਼ੁਕਲਾ