ਅਸਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ’ਚ ਝਲਕੇ

ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਜੋਸ਼ੀ ਨੇ 20 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਮੀਟਿੰਗ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ’ਚ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਧਾਉਣ, ਸੰਸਥਾਵਾਂ ’ਚ ਉੱਤਮਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਮੌਕੇ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਮੁੱਖ ਤਰਜੀਹਾਂ ਅਤੇ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਂਪੱਖੀ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕੁਝ ਬਿੰਦੂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ।

ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੇ ਮਿਆਰਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਕਈਆਂ ਦੀ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ੱਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸੂਬਿਆਂ ’ਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਕਾਲਜ ਹਨ, ਉਹ ਚੰਗੀ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਕਾਲਜ ਬਣਾਉਣ ’ਚ ਪਿੱਛੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਅਜਿਹੇ ਕਾਲਜ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਹਿਣ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕਾਲਜ ਹਨ ਪਰ ਉੱਥੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਕੂਲਾਂ/ਕਾਲਜਾਂ ਦਾ ਵਧਦਾ ਬੋਝ, ਕੋਰਸਾਂ ’ਚ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਸਲ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਹੀ, ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ’ਚ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਲੀ ਅਸਾਮੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅੰਕੜੇ ਖੁਦ ਆਪਣੀ ਹਕੀਕਤ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਗੁਣਵੱਤਾ ’ਤੇ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।

ਕੁਝ ਮੀਡੀਆ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 80 ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਕਾਲਜ ਤਿੰਨ ਰਾਜਾਂ—ਤਮਿਲਨਾਡੂ, ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਕੇਰਲ ’ਚ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਣਵੱਤਾ ਭਰਪੂਰ ਸਿੱਖਿਆ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ’ਚ ਦੇਸ਼ ਭਰ ’ਚ ਭਾਰੀ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਿਲੇਬਸ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿਚਾਲੇ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਤਾਲਮੇਲ ਬਿਠਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਦਰਅਸਲ, ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਉਪਯੋਗੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਲੋੜਾਂ ’ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿਚਾਲੇ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਦਾਖਲਾ ਅਨੁਪਾਤ ਵਧਾਉਣਾ ਵੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ’ਚ 18 ਤੋਂ 23 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਰਗ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੁੱਲ ਦਾਖਲਾ ਅਨੁਪਾਤ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹੋਰ ਵਿਕਸਤ ਅਤੇ ਕਈ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਰੀਬ 74 ਫੀਸਦੀ ਨੌਜਵਾਨ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਮੌਕੇ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਭਰਪੂਰ ਸਿੱਖਿਆ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣਾ ਇਕ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਯਤਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਪਾਅ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਅਤੇ ਉੱਨਤ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਨਵੀਨਤਮ ਸਿੱਖਿਆ ਤਰੀਕਿਆਂ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੋ ਸਕਣ। ਸਿਲੇਬਸ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਣ ਦਾ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਜੀਵਨ ’ਚ ਉਪਯੋਗੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕੇ। ਸਿੱਖਣਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਰਤੋਂ ’ਚ ਲਿਆਉਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਸਿਧਾਂਤਕ ਸਿੱਖਿਆ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਪਰ ਵਿਹਾਰਕ ਸਿੱਖਿਆ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਅਸਲ ਸਿੱਖਿਆ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ’ਚ ਝਲਕੇ। ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਸੰਜੀਦਗੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ’ਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ ਘੜਨ ਵਾਲਿਆਂ, ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ’ਚ ਤਤਪਰ ਹੋ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।

—ਡਾ. ਵਰਿੰਦਰ ਭਾਟੀਆ