ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ‘ਰਣਨੀਤਿਕ ਮਹੱਤਵ’ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਸਮਝਣ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦੇ ਦੌਰ ’ਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਿਰਾਸ਼ਾਜਨਕ ਹੈ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਪੀ. ਓ. ਕੇ.) ਅਤੇ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ’ਚ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਸਰਹੱਦ ’ਤੇ ਟਕਰਾਅ ਇਕ ਸਥਾਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪਤਨ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਲਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਇਕ ਮਹੱਤਵਹੀਣ ਰਣਨੀਤਿਕ ਚਿੰਤਾ ਵਜੋਂ ਦੇਖਣਾ ਅਣਉਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ।

ਭੂਗੋਲਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਹੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਰਣਨੀਤਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ, ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ, ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਖਾੜੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਬਿੰਦੂ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਦੇਸ਼ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੜਬੜੀਆਂ ਦੇ ਮਾੜੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬਚਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੀਤ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਪੱਛਮ ਲਈ ਇਸਦਾ ਮਹੱਤਵ ਸੀ, ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ’ਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਕਬਜ਼ੇ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਬਣ ਗਿਆ, 9/11 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਨੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਹੁਣ, ਈਰਾਨ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ’ਚ ਨਵੀਂ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿਚਾਲੇ ਵਧਦੀ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ, ਇਹ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੀਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਰਣਨੀਤਿਕ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਚਿੰਤਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਹਿਜ਼ 16 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਲੋਂ ਚੀਨ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਵਾਲੇ 6 ਨਿਗਰਾਨੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਲਾਂਚ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੀ ਸਾਡੇ ਰਣਨੀਤਿਕ ਹਲਕਿਆਂ ’ਚ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕੋਈ ਮਾਮੂਲੀ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰਣਨੀਤਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ’ਚ ਇਕ ਸੰਰਚਨਾਤਮਕ ਛਾਲ ਹੈ।

ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ, ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਜਾਸੂਸੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਧ ’ਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਜ ਅਸਲ ਸਮੇਂ ’ਚ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਫੌਜੀ ਬਲਾਂ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੰਚਾਲਨ ਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬਹੁ-ਖੇਤਰੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ’ਚ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਉੱਭਰ ਰਹੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਸੰਚਾਲਨ ਖੇਤਰ ਦੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦੀ ਸਾਈਬਰ ਸਮਰੱਥਾ ’ਤੇ ਵੀ ਡੂੰਘਾ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ, ਸਾਈਬਰ ਟਕਰਾਅ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਛੁੱਟ-ਪੁੱਟ ਹਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਮੂਲੀ ਵਿਘਨ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਦੌਰ ਹੁਣ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਫੌਜੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਹੁਣ ਸਾਈਬਰ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਅਸਮਮਿਤ ਹਥਿਆਰ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ ਕਮੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ’ਚ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਚੀਨੀ ਤਕਨੀਕੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਸਾਈਬਰ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਨੂੰ ਸੰਕਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ, ਸੂਚਨਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਕ ਘੱਟ ਲਾਗਤ ਵਾਲਾ ਪਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਘਨਕਾਰੀ ਸਾਧਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੁਲਾੜ ਅਤੇ ਸਾਈਬਰ ਖੇਤਰ ਹੁਣ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਮੋਰਚੇ ਬਣ ਗਏ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਰਵਾਇਤੀ ਫੌਜੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰਣਨੀਤਿਕ ਲਾਭ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਅਮਰੀਕਾ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਵਰਗੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦਾ, ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਖੇਤਰੀ ਸੰਕਟ ਡੂੰਘਾ ਹੋਣ ’ਤੇ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੱਲ ਰੁਖ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚੀਨ ਨਾਲ ਡੂੰਘੇ ਰਣਨੀਤਿਕ ਸਬੰਧ ਬਣਾਈ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਾਵਧਾਨੀਪੂਰਵਕ ਯਤਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਵੇਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚੋਂ ਇਕ ਹੈ, ਜੋ ਅਮਰੀਕੀ ਲੋੜਾਂ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਵਿਚਾਲੇ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ’ਚ ਸੰਤੁਲਨ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਇਕ ਮਾਮੂਲੀ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ’ਚ ਭਾਰਤ ਹੱਥੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਮਿਲੀ ਫੌਜੀ ਹਾਰ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਇਕ ਧਾਰਨਾ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ’ਚ ਨਾਗਰਿਕ-ਸੈਨਿਕ ਏਕੀਕਰਨ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ’ਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਤਰੱਕੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਰਣਨੀਤਿਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਨਾਗਰਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਨਿੱਜੀ ਉਦਯੋਗਾਂ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪੁਲਾੜ ਸਮਰੱਥਾ, ਸਾਈਬਰ ਰੱਖਿਆ, ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ, ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਏਕੀਕਰਨ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਈ ਮੌਜੂਦਾ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਇਕਜੁੱਟ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਯਤਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਰਣਨੀਤਿਕ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਗੋਂ ਇਹ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਉਸਾਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਤਕਨੀਕੀ, ਸਾਈਬਰ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ ਨੈੱਟਵਰਕ ਹੈ। ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਜੰਗ ’ਚ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਰਣਨੀਤਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲੇ ਕਰਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਮਰੱਥਾ ਮਿਲੇਗੀ। ਇਹ ਹਕੀਕਤ ਸਾਡੇ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਉਸ ਭੁਲੇਖੇ ਵਾਲੀ ਧਾਰਨਾ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਦੀ, ਜਿਸ ’ਚ ਫਸ ਕੇ ਅਸੀਂ ਇਹ ਮੰਨ ਲਈਏ ਕਿ ਸਾਡਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਪਤਨ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ।

(ਲੇਖਕ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਸਥਿਤ ਚਿਨਾਰ ਕੋਰ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਕਮਾਂਡਰ ਹੈ/ ‘ਟੀ.ਐੱਨ.ਆਈ.ਤੋਂ ਧੰਨਵਾਦ ਸਾਹਿਤ’) ਲੈ. ਜ. ਸਈਅਦ ਅਤਾ ਹਸਨੈਨ (ਸੇਵਾਮੁਕਤ)