ਅਮਰੀਕੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਤੋਂ ਨਿਆਗਰਾ ਫਾਲਜ਼ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ

ਅਮਰੀਕਾ ਆਉਣ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ ਇਕ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਸਵਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਇਮਾਰਤਾਂ, ਸ਼ਹਿਰ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ—ਹਰ ਚੀਜ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ’ਚ ਕੁੱਝ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਕੇਵਲ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਰਿਹਾ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਆਰਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹੀ ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਆਈ, ਜਿੱਥੇ 1893 ’ਚ ਵਿਸ਼ਵ ਧਰਮ ਸੰਸਦ ਦੇ ਮੰਚ ਤੋਂ ਇਕ ਭਾਰਤੀ ਸੰਨਿਆਸੀ ਨੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ‘ਸਿਸਟਰਜ਼ ਐਂਡ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਆਫ ਅਮੇਰਿਕਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਸੰਬੋਧਨ ’ਚ ਕੇਵਲ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਗੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ‘ਵਸੁਧੈਵ ਕੁਟੁੰਬਕਮ’ ਭਾਵ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਸਨ।

ਵਿਸਕਾਨਸਿਨ, ਇਲੀਨੋਇਸ, ਮਿਸ਼ੀਗਨ, ਓਹਾਇਓ, ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ, ਨਿਊਯਾਰਕ, ਇੰਡੀਆਨਾ ਰਾਜਾਂ, ਸ਼ਿਕਾਗੋ, ਰੇਸੀਨ, ਕੇਨੋਸ਼ਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਜਦੋਂ ਨਿਆਗਰਾ ਫਾਲਜ਼ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇਕ ਰਾਜ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਕ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਦੇਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਲੰਬੇ ਰਸਤੇ, ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਵਾਲੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਦਾ ਅਤਿਅੰਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਖਾਸੀਅਤ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੁੜਾਅ, ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਦੀਆਂ ਹਨ।

ਭਾਰਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਬਦਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਸੜਕਾਂ ਬਣ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਨਵੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ’ਚ ਇਕ ਫਰਕ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ’ਚ ਕਿਸੇ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਤੈਅ ਨਿਯਮ, ਮਾਪਦੰਡ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਅਸਰ ਵਧੇਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ’ਚ ਕਈ ਵਾਰ ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਢਾਲਣ ਅਤੇ ਤਤਕਾਲ ਹੱਲ ਕੱਢਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਇਹੋ ‘ਜੁਗਾੜ’ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਕਈ ਅੌਖੇ ਹਾਲਾਤ ’ਚ ਕੰਮ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਕੇਵਲ ਜੁਗਾੜ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।

ਇੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਵਿਵਸਥਾ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਵਹਾਰ ਵੀ ਦੇਖਣਯੋਗ ਹੈ। ਸੜਕ ’ਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੇਵਲ ਪੁਲਸ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਆਮ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਨੂੰ ਸੋਚਣ ’ਤੇ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੇਵਲ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ ਵੀ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਓਨਾ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

ਅਮਰੀਕਾ ’ਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ, ਚੀਨੀ, ਮੈਕਸੀਕਨ, ਯੂਰਪੀਅਨ, ਅਫਰੀਕਨ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੋਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਇੱਥੇ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਕ ਸਾਂਝੀ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਗਰਿਕ ਪਛਾਣ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਜਰਬਾ ਭਾਰਤ ਲਈ ਵੀ ਵਿਚਾਰਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਇਕ ਵਿਆਪਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

ਇਸੇ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਰੇਸੀਨ ਸ਼ਹਿਰ ’ਚ ਭਾਰਤੀ ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਗਰਬਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ’ਚ ਗਣੇਸ਼ ਵਿਸਰਜਨ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਜਾਪਿਆ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੀਲ ਦੂਰ ਅਮਰੀਕਾ ’ਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ’ਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਜੀਵਨ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ, ਭਾਸ਼ਾ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਫਿਰ ਯਾਤਰਾ ਨਿਆਗਰਾ ਫਾਲਜ਼ ਵੱਲ ਵਧੀ। ਨਿਆਗਰਾ ਫਾਲਜ਼ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਸਾਰੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਛੋਟੀ ਲੱਗਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਾਰਾ, ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਉੱਠਦੀ ਫੁਹਾਰ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ ਮਨ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇੱਥੇ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਘੁੰਮਦੇ, ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਅਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸਹਿਜ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦੇ ਦੇਖਣਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ’ਚ ਇਕ ਤਜਰਬਾ ਸੀ।

ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ, ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਉਦੋਂ ਹੀ ਸਾਰਥਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਜੁੜੀ ਹੋਵੇ।

ਅਮਰੀਕਾ ’ਚ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਮੁੱਖ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਭਾਰਤ ’ਚ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਡੂੰਘੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਚੰਗਿਆਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵੀ।

ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਵਿਵਸਥਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ, ਜਨਤਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਕਾਰਜ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਕੁੱਝ ਪਹਿਲੂ ਸਿੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਆਤਮੀਅਤਾ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੁੜਾਅ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ਮੁਹੱਈਆ ਹਨ।

ਸਮਾਂ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਾਲਾਤ ਬਦਲ ਗਏ ਹਨ ਪਰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਮੂਲ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹੋ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਯਾਤਰਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਇਹੋ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਪਰਤਦੇ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਇਕ ਨਵੀਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗਦੇ ਹਾਂ।

—ਡੀ. ਪੀ. ਚੰਦਨ

dpchandan@yahoo.com