ਕਣਕ-ਝੋਨੇ ਦੇ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਦੂਜੇ ਹਰੇ ਇਨਕਲਾਬ ਲਈ ਇਕ ਖਾਕਾ

ਪੰਜਾਬ ਅੱਜ ਇਕ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਮੋੜ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਜ ਜਿਸ ਨੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ’ਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਭੁੱਖਮਰੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ, ਅੱਜ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਰਚਨਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਨੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੇ ‘ਜੈ ਜਵਾਨ, ਜੈ ਕਿਸਾਨ’ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਅਰੇ ਨੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਮਾਪਨ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ’ਤੇ ਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦਾ ਮਾਡਲ, ਜੋ ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਪੀ. ਏ. ਯੂ.) ਦੀਆਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਫਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਦਮ ’ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਮਾਤਰਾ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸੀ। ਅੱਜ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਸਥਿਤੀ ਸਥਿਰਤਾ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਵਹਾਰਕਤਾ ਦੀ ਹੈ।

ਸਾਡੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਂਹ ਦੀਆਂ ਤਰੇੜਾਂ ਹੁਣ ਅਦਿੱਖ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਬੰਦ ਪਈਆਂ ਅਨਾਜ ਮੰਡੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁੱਕੇ ਜਲ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਚਿੱਲਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। 2024 ਅਤੇ 2025 ’ਚ ਵਿਕਰੀ ਅਤੇ ਭੰਡਾਰਨ ਦਾ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੰਕਟ ਇਕ ਸਖਤ ਯਾਦ-ਦਹਾਨੀ ਹੈ ਕਿ ਕਣਕ-ਝੋਨੇ ਦਾ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਇਕ ਹੋਂਦ ਦੀ ਜੰਗ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 2 ਸਾਲਾਂ ’ਚ, ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ’ਚ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਝੋਨਾ ਖਰੀਦ ਗਤੀਰੋਧ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਰਾਜ ਦੇ ਗੋਦਾਮ ਪੁਰਾਣੇ ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਵੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਬਚੀ।

ਇਹ ‘ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਪਹਾੜ’ ਸਮੱਸਿਆ ਸਿਰਫ ਇਕ ਲੌਜਿਸਟਿਕ ਅਸਫਲਤਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਅਤੇ ਅਸਲ ’ਚ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਹੁਣ ਉਸ ਰਾਜ ਤੋਂ ਓਨੀ ਮਾਤਰਾ ’ਚ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠਲਾ ਪਾਣੀ ਲਗਭਗ 80 ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੰਦਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਸਾਨੂੰ ਇਕ ਨਵੀਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵੱਲ ਮੁੜਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਇਕ ਰਵਾਇਤੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸ਼ੌਕ ਜਾਂ ਇਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਵਜੋਂ ਦੇਖਣਾ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਆਧੁਨਿਕ, ਉੱਚ-ਜੋਖਮ ਵਾਲੇ ਉਦਯੋਗ ਵਜੋਂ ਮੰਨਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਦਾ ਰੋਡਮੈਪ ਡੂੰਘੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ’ਚ ਨਿਹਿਤ ਹੈ- ਬਾਗਬਾਨੀ, ਡੇਅਰੀ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਸਥਿਤੀ ਵੱਲ ਵਧਣਾ।

ਚੀਨ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ’ਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਖਿਲਾਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਾਡੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ’ਚ ਲਗਭਗ ਦੁੱਗਣੀ ਅਨਾਜ ਪੈਦਾਵਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ’ਚ ਸਫਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਿਰਫ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਹਮਲਾਵਰ ਉਦਯੋਗਿਕ ਏਕੀਕਰਨ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਚੀਨ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਉਸਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਈ-ਕਾਮਰਸ ਨੈੱਟਵਰਕ ’ਚ ਨਿਹਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਛੋਟੇ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਗੇਟਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਸ਼ਹਿਰੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਕਿਨਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਮੁਨਾਫੇ ਨੂੰ ਸੋਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਚੀਨ ਮਾਡਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਬਕ ਸਿਰਫ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਚੀਨ ’ਚ, ਵਿਕਾਸ ਲਗਾਤਾਰ ਟਕਰਾਅ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੇਂਡੂ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ’ਚ ਇਕ ਮੌਲਿਕ ਬਦਲਾਅ ਰਾਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਸਲ ’ਚ ਤਰੱਕੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਡੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਤੀਤ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਹਿੰਸਕ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਰੋਧ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਦਾ ਰਾਹ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਤਰਤਾ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਬਜਾਏ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਅਪਣਾਏ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਪਾਨ ਨੇ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ’ਚ ਛੋਟਾ ਭੂਮੀ ਖੇਤਰ ਵਾਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰ ਹੈ, ਸਟੀਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਕਲਾ ’ਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜਾਪਾਨ ’ਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਹਰ ਵਰਗ ਇੰਚ ਨੂੰ ਇਕ ਹਾਈ-ਟੈੱਕ ਉਤਪਾਦਨ ਇਕਾਈ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਨਿਰਵਾਹ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਉੱਚ ਮੁੱਲ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਰਟ ਤਕਨੀਕ ’ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਰਗੇ ਰਾਜ ਲਈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਆਕਾਰ ਘਟ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਰੋਬੋਟਿਕਸ ਅਤੇ ਵਰਟੀਕਲ ਫਾਰਮਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ‘ਘੱਟ ਤੋਂ ਵੱਧ’ ਦਾ ਜਾਪਾਨੀ ਮਾਡਲ ਵਿਲਾਸਤਾ ਨਹੀਂ, ਇਕ ਲੋੜ ਹੈ।

ਬਾਗਬਾਨੀ ਸਾਡਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤਤਕਾਲੀ ਨਿਕਾਸ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਭੂਮੀ ਦਾ ਸਿਰਫ ਇਕ ਛੋਟਾ ਹਿੱਸਾ ਫਲ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ’ਚ ਕਣਕ ਜਾਂ ਝੋਨੇ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ’ਚ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਧ ਰਿਟਰਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਖੇਤੀ-ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ’ਚ ਬਦਲਣਾ, ਜਿੱਥੇ ਕਿੰਨੂ ਦਾ ਜੂਸ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਆਲੂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸਟਾਰਚ ’ਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਇਹੀ ਇਕੋ-ਇਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੁੱਲ-ਵਾਧਾ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਜੇਬ ’ਚ ਰਹੇ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਾਡਾ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਖੇਤਰ ਇਕ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ੇਰ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪੰਜਾਬ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ’ਚ ਮੋਹਰੀ ਹੈ, ਸਾਨੂੰ ਡੇਅਰੀ ’ਚ ਗਲੋਬਲ ਬਰਾਮਦ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਵੱਲ ਵਧਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਪੋਲਟਰੀ ਅਤੇ ਪਿਗਰੀ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ’ਚ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਈਡ-ਬਿਜ਼ਨੈੱਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਉਦਯੋਗਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਨੂੰ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਹਾਲੀਆ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ‘ਨੀਲੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ’ ਆਮਦਨ ਦਾ ਇਕ ਸਥਿਰ, ਸਾਲ ਭਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਇਕ ਫਸਲ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਪਹਿਲਾਂ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਭੁੱਖੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਖਿਲਾਉਣ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਮਰਦੇ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ‘ਧਰਤੀ ਮਾਂ’ ਨੂੰ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਜਲ ਪੱਧਰ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਵਿਰਾਸਤ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਟਿਕਾਊ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਪੱਧਰ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਸਿਰਫ ਭਾਰਤ ਦਾ ਅੰਨ ਭੰਡਾਰ ਹੀ ਨਾ ਰਹੇ, ਸਗੋਂ ਉਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਨਤ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉੱਦਮੀ ਬਣੇ।

—ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ ਲਾਲਪੁਰਾ 
(ਸਾਬਕਾ ਚੇਅਰਮੈਨ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ)