ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੋਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਕੀਮਤੀ ਜੜ੍ਹੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ; ਹੋਇਆ ਵੱਡਾ ਖੁਲਾਸਾ
Tuesday, May 12, 2026 - 09:21 AM (IST)
ਦੇਹਰਾਦੂਨ - ਆਯੁਰਵੇਦ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਚਯਵਨਪ੍ਰਾਸ਼ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਠ ਦੁਰਲੱਭ ਜੜ੍ਹੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਵਰਗ) ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਾਇਬ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਵਣ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਖੋਜ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਤਾਜ਼ਾ ਅਧਿਐਨ 'ਚ ਇਹ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਖੁਲਾਸਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਕਾਕੋਲੀ, ਕਸ਼ੀਰ ਕਾਕੋਲੀ, ਜੀਵਕ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਭਕ ਵਰਗੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਹੁਣ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਕਗਾਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਹਾਮੇਦਾ, ਮੇਦਾ, ਰਿਧੀ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਧੀ ਦੀ ਹੋਂਦ 'ਤੇ ਵੀ ਸੰਕਟ ਦੇ ਬੱਦਲ ਛਾਏ ਹੋਏ ਹਨ।
ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਦੋਹਣ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ
ਖੋਜ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਜੜ੍ਹੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ 2500 ਤੋਂ 4500 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ 'ਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਿਸਰਚ ਐਸੋਸੀਏਟ ਰਿਤੂ ਬੁਧਾੜੀ ਮੁਤਾਬਕ, ਜਲਵਾਯੂ 'ਚ ਆ ਰਹੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੂਟੀਆਂ ਦੀ ਬੇਲੋੜੀ ਵਰਤੋਂ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਾਤਾਰ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਕਟ ਸਿਰਫ਼ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਸਿੱਕਮ, ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਲਦਾਖ ਦੇ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਖੇਤਰਾਂ 'ਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਗਈ ਹੈ।
ਸਿਹਤ ਲਈ ਵਰਦਾਨ ਹਨ ਇਹ ਬੂਟੀਆਂ
ਅਸ਼ਟਵਰਗ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੜ੍ਹੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਣ, ਰੋਗ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕ ਸ਼ਕਤੀ (ਇਮਿਊਨਿਟੀ) ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਾਕੋਲੀ
- ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਹੈ।
ਜੀਵਕ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਭਕ
- ਸਰੀਰਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਅਤੇ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਮੇਦਾ ਅਤੇ ਮਹਾਮੇਦਾ
- ਪਾਚਨ ਸੁਧਾਰਨ, ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਘਟਾਉਣ ਅਤੇ ਸਰੀਰ 'ਚ ਊਰਜਾ ਭਰਨ ਲਈ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਬਚਾਅ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਰੀਕੇ
ਇਸ ਗੰਭੀਰ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਵਣ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਖੋਜ ਸ਼ਾਖਾ ਵੱਲੋਂ ਹਰਸ਼ਿਲ 'ਚ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਰਸਰੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਰਲੱਭ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਬਾਅਦ 'ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ (ਜੰਗਲਾਂ) 'ਚ ਦੁਬਾਰਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਸਲ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਜੇਕਰ ਸਮਾਂ ਰਹਿੰਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ 'ਚ ਇਹ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਜੜ੍ਹੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
