‘ਐਲੀਟ’ ਵਰਗ ਦੀ ਨੀਂਦ ਉੱਡੀ

ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਬਿਊਰੋਕ੍ਰੇਸੀ ਆਪਣੇ ਕੰਫਰਟ ਜ਼ੋਨ ’ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨੇ (ਜੋ ਅਕਸਰ ਦਿਨ ਵਿਚ ਲੱਗਭਗ 20 ਘੰਟੇ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਹੈ) ਸਾਰੇ ਮੰਤਰਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਭਾਗਾਂ ਨੇ ਖੁਦ ਨੂੰ ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਵਿਚ ਜਲਦੀ ਢਾਲ ਲਿਆ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ (ਆਈ. ਐੱਫ. ਐੱਸ.) ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ‘ਐਲੀਟ’ ਲੋਕ ‘ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਿੰਧੂਰ’ ਵਰਗੇ ਐਪੀਸੋਡਸ ਦੌਰਾਨ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਘੱਟ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਚਲਾਉਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੇ।

ਪਰ ਇਕ ਮੁਸ਼ਕਲ ਗਲੋਬਲ ਸੰਕਟ (ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ) ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਇਕ ਮੁਸ਼ਕਲ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵਾਲੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਫ਼ਤਰ (ਪੀ. ਐੱਮ. ਓ.) ਹੈ, ਜੋ ਓਵਰਡ੍ਰਾਈਵ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੀਅਲ-ਟਾਈਮ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ ਤੇ ਪ੍ਰੋਸੈੱਸ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਲਈ ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਹੈ।

ਹਾਲ ਹੀ ਦੀ ਇਕ ਮਿਸਾਲ ਲਓ : ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਤਣਾਅ ਵਧਿਆ, ਪੀ. ਐੱਮ. ਓ. ਨੇ ਇਕ ਵੱਡੇ ਗਲੋਬਲ ਲੀਡਰ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਆਸੀ ਚੈਨਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਕੰਮ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ (ਜੇ ਪੂਰਾ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਤਾਂ) ਉਸ ਨੂੰ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੀਨੀਅਰ ਵਿਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਸਨ ਅਤੇ ਲਾਈਨ ਪੱਕੀ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਟਾਈਮ ਜ਼ੋਨ ਵਿਚ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਮਾਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸੋਚੀ-ਸਮਝੀ ਡਿਪਲੋਮੇਸੀ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਲੈਅ ਹੁਣ ਨਤੀਜਿਆਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਰਸਤਾ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਟਾਈਮ ਜ਼ੋਨ ਵਿਚ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅਧਿਕਾਰੀ 18-20 ਘੰਟੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਉੱਪਰੋਂ ਤੈਅ ਕੀਤੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਵੀ ਦੇਰੀ ਹੋਣ ’ਤੇ ਪੀ. ਐੱਮ. ਓ. ਤੋਂ ਸਿੱਧੇ ਕਾਲ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੇਰੀ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਪੁੱਛੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਨਵਾਂ ਤੇ ਨਾਰਮਲ ਹੈ।

ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲੇ ਲਈ ਇਹ ਚੌਵੀ ਘੰਟੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਕਲਚਰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਰਸਮੀ ਡਿਪਲੋਮੇਸੀ ਤੋਂ ‘ਮਿਸ਼ਨ-ਮੋਡ ਐਗਜ਼ੀਕਿਊਸ਼ਨ’ ਵੱਲ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਤਮੀਜ਼ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਲੂ-ਬਲੱਡ ਡਿਪਲੋਮੈਟਿਕ ਕੋਰ, ਜੋ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਕ ਤੈਅ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੇ ਆਦੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੁਨੇਹਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ : ਜਾਂ ਤਾਂ ਖੁਦ ਨੂੰ ਢਾਲ ਲਓ ਜਾਂ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਓ। ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਐਲੀਟ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਨੀਂਦ ਉੱਡ ਗਈ ਹੈ।