ਕਦੇ ਨਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਦੇ ਸਿੱਟੇ

ਕਿਰਗਿਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਿਸ਼ਕੇਕ ’ਚ ਹਾਲ ਹੀ ’ਚ ਸੰਪੰਨ ਹੋਇਆ ਸ਼ੰਘਾਈ ਸਹਿਯੋਗ ਸੰਗਠਨ (ਐੱਸ. ਸੀ. ਓ.) ਸਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਿਲਚਸਪ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ। ਰਸਮੀ ਬਿਸ਼ਕੇਕ ਐਲਾਨਨਾਮੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਏ ਗਏ 27 ਹੋਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਘਿਸੇ-ਪਿਟੇ ਬਿਆਨਾਂ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ, ਇਸ ਨੇ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਇਕ ਦਿਲਚਸਪ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਕੁਝ ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਜੰਗਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇਕ ਨਵੀਂ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਉਣ ’ਚ ਬਹੁਤ ਸਰਗਰਮ ਰੂਪ ’ਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸਾਂਝੇ ਰੂਪ ’ਚ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁਝਾਨਾਂ ਦਾ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬਾਕੀ 74 ਸਾਲਾਂ ’ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਵੇਗਾ।

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰੂਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਪੁਤਿਨ ਨੇ ਪਿਛਲੇ 7 ਸਾਲਾਂ ’ਚ ਯੂਕ੍ਰੇਨ ਦੇ ਲੁਹਾਂਸਕ, ਡੋਨੇਟਸਕ ਦੇ ਤਿੰਨ-ਚੌਥਾਈ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਕ੍ਰੀਮੀਆ ਖੇਤਰਾਂ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਫਰਵਰੀ 2022 ’ਚ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ ਯੂਕ੍ਰੇਨੀ ਖੇਤਰ ’ਚ ਇਕ ਗੈਰ-ਲੋੜੀਂਦਾ ਹਮਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਰੂਸ ਅੱਜ ਯੂਕ੍ਰੇਨੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲਗਭਗ 20 ਫੀਸਦੀ ਹਿੱਸੇ ’ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 1,26,000 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਭੂਮੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਸਮਾਨ ਜੰਗ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ’ਚ ਯੂਕ੍ਰੇਨੀ ਮੁਹਾਰਤ ਨੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ’ਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵਾਧੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੂਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸੀਮਾ ਰੇਖਾ ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਮੀਟਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਟਾਂਦਰੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧੀ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਚ ਰੂਸੀ ਅਤੇ ਯੂਕ੍ਰੇਨੀ ਦੋਵੇਂ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਥਕਾਊ ਜੰਗ ’ਚ ਫਸ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੀ ਖੂਨੀ ਖੱਡ ਜੰਗ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਯੂਕ੍ਰੇਨੀ ਹਿੰਮਤ ’ਚ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਦਰ ਰੂਸ ਲਈ ਇਕ ਗੰਭੀਰ ਹਕੀਕਤ ਹੈ। 1 ਜੁਲਾਈ, 2026 ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਸੈਂਟਰ ਆਫ਼ ਸਟ੍ਰੈਟੇਜਿਕ ਐਂਡ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਦੇ ਇਕ ਅਨੁਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ, ‘ਰੂਸ ਦੇ ਜੰਗ ਖੇਤਰ ਦੀ ਲਾਗਤ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ, ਫਰਵਰੀ 2022 ਅਤੇ ਜੂਨ 2026 ਵਿਚਕਾਰ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ’ਚ 4,50,000 ਮੌਤਾਂ ਅਤੇ 14 ਲੱਖ ਲੋਕ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਦਰਾਂ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਹਨ। ਯੂਕ੍ਰੇਨ ’ਚ ਰੂਸੀ ਮੌਤਾਂ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਅਮਰੀਕੀ ਮੌਤਾਂ ਨਾਲੋਂ 4 ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸੋਵੀਅਤ ਅਤੇ ਰੂਸੀ ਮੌਤਾਂ ਨਾਲੋਂ 9 ਗੁਣਾ ਵੱਧ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, 2026 ’ਚ ਰੂਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਮਹੀਨਾ 30,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਮਾਸਿਕ ਦਰ ਸੰਭਵ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਤੀ ਮਹੀਨਾ ਲਗਭਗ 27,000 ਨਵੇਂ ਰੰਗਰੂਟਾਂ ਦੀ ਰੂਸ ਦੀਆਂ ਭਰਤੀ ਦਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਗਈ ਹੈ।

ਨਾਟੋ ਅਤੇ ਹੁਣ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਅਮਰੀਕਾ ਦੁਆਰਾ ਸਰਗਰਮ ਰੂਪ ’ਚ ਮਦਦ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਯੂਕ੍ਰੇਨ ਨੂੰ ਵੀ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਉਠਾਉਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਰਿਪੋਰਟ ’ਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ‘ਯੂਕ੍ਰੇਨੀ ਫੌਜ ਨੇ ਫਰਵਰੀ 2022 ਅਤੇ ਜੂਨ 2026 ਵਿਚਕਾਰ 5,25,000 ਤੋਂ 6,25,000 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨੁਕਸਾਨ (ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜ਼ਖਮੀ ਅਤੇ ਲਾਪਤਾ) ਅਤੇ 1,25,000 ਤੋਂ 1,50,000 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੌਤਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਰੂਸ ਅਤੇ ਯੂਕ੍ਰੇਨ ਦੇ ਕੁੱਲ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 20 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।’

ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਭਾਵੇਂ ਜੰਗ ਖੇਤਰ ’ਚ ਜਿੱਤ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜੰਗਬੰਦੀ ਸਮਝੌਤੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਆਪਕ ਜੰਗਬੰਦੀ ਸੰਧੀ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ, ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ’ਚ ਪੁਨਰਗਠਿਤ ਯੂਰਪੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੇਗਾ।

ਫਿਰ ਈਰਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਉਸ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਮਸੂਦ ਪੇਜ਼ੇਸ਼ਕੀਅਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸਲ ਸ਼ਕਤੀ ਇਕ ‘ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ’ ਸਰਵਉੱਚ ਨੇਤਾ ਮੋਜਤਬਾ ਖਾਮੇਨੇਈ ਕੋਲ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਸਰਵਉੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਰਾਹੀਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਕੱਤਰ ਮੋਹਸਿਨ ਰਜ਼ਾਈ ਨੂੰ ਹਾਲ ਹੀ ’ਚ ਅਗਸਤ 2026 ’ਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੋਰ ਸਾਧਨ ਜਿਵੇਂ ਆਈ. ਆਰ. ਜੀ. ਸੀ. ਵੀ ਇਸ ’ਚ ਸਰਗਰਮ ਹਨ।

ਈਰਾਨ ਨੇ 6 ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਮਰੀਕੀ-ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਪਰ ਰੂਸ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ਿਕ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸੁਤੰਤਰ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਨੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਸਮੇਤ 6,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ 26,500 ਲੋਕ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ ਹਨ।

ਲੈਬਨਾਨ ’ਚ, ਜੋ ਕਿ ਹਮਾਸ, ਮੁਸਲਿਮ ਬ੍ਰਦਰਹੁਡ ਅਤੇ ਈਰਾਨੀ ਜੰਗ ਖੇਤਰ ਦਾ ਹੀ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ, ‘ਐੱਲ’ਓਰੀਐਂਟ ਟੂਡੇ' ’ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇਕ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਲੈਬਨਾਨ ਦੇ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨੇ 8 ਅਕਤੂਬਰ, 2023 ਤੋਂ 1 ਸਤੰਬਰ, 2026 ਤੱਕ ਲੈਬਨਾਨ ’ਚ 8,920 ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ 30,559 ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗਾਜ਼ਾ ਪੱਟੀ ’ਚ, ਸਟੈਟਿਸਟਾ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੂਨ 2026 ਤੱਕ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ’ਚ 72,945 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 1,72,484 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ। ਅਣਗਿਣਤ ਹੋਰ ਲੋਕ ਅਜੇ ਵੀ ਲਾਪਤਾ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਲੱਖਾਂ ਟਨ ਮਲਬੇ ਹੇਠ ਦੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਫਿਰ ਯਮਨ ’ਚ ਈਰਾਨ ਸਮਰਥਿਤ ਹੂਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਊਦੀ ਸਮਰਥਿਤ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸ਼ੀਅਲ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਕੌਂਸਲ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਹੀਣ ਗ੍ਰਹਿ ਯੁੱਧ ਹਨ। ਈਰਾਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ-ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਖੜੌਤ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ’ਚ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੇ ਭੂ-ਰਣਨੀਤਕ ਪੈਰਾਡਾਈਮ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਤੈਅ ਕਰੇਗਾ।

ਬੇਸ਼ੱਕ ਸ਼ੰਘਾਈ ਸਹਿਯੋਗ ਸੰਗਠਨ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਗਲੋਬਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕ ਮੰਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਏਜੰਡੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਢਾਂਚੇ ’ਚ ਲਗਭਗ ਇਕ ਬਾਹਰੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।

-ਮਨੀਸ਼ ਤਿਵਾੜੀ