ਯੂ. ਪੀ. ਆਈ. ਨਕਦੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਗੈਰ-ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇਗਾ ?

ਭਾਰਤ ਦੇ ਯੂਨੀਫਾਈਡ ਪੇਮੈਂਟਸ ਇੰਟਰਫੇਸ (ਯੂ. ਪੀ. ਆਈ.) ਨੇ ਸੰਚਾਲਨ ਦੇ 10 ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਇੰਨੀ ਪਰਿਪੱਕ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਕਿ ਰੈਗੂਲੇਟਰ ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਫੀਸ ਲੈਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਅਕਸਰ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ—ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਫੇਰੀ ਵਾਲੇ ਨਾਲ 10 ਰੁਪਏ ਦਾ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਵੀ ਯੂ. ਪੀ. ਆਈ. ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਿਯਮਿਤ ਕਾਗਜ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਹੁਣ ਨਿਰਾਰਥਕ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ?

ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ (ਆਰ. ਬੀ. ਆਈ.) ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਦਿਲਚਸਪ ਰੁਝਾਨ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਗਸਤ ’ਚ ਚਲਨ ’ਚ ਮੌਜੂਦ ਮੁਦਰਾ ਲਗਭਗ 42.46 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਰੁਪਏ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਚੰਗੀ ਰਫਤਾਰ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਸਲ ’ਚ, 2025-26 ’ਚ 4.38 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਰੁਪਏ ਦਾ ਵਾਧਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ 2016 ’ਚ ਨੋਟਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। 2016-17 ’ਚ ਗਿਰਾਵਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 2017-18 ’ਚ ਇਸ ’ਚ ਲਗਭਗ 5 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਰੁਪਏ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। 2020-21 ਦੌਰਾਨ, ਕੋਵਿਡ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 4.14 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਰੁਪਏ ਦਾ ਵਾਧਾ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਾਧਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਫਰ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਨਕਦੀ ਜਮ੍ਹਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਔਸਤਨ, ਅਸੀਂ ਹਰ ਸਾਲ 2-3 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਰੁਪਏ ਦਾ ਵਾਧਾ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਜਨਤਾ ਅਜੇ ਵੀ ਨਕਦੀ ਦੇ ਉਸੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਤਾਂ, ਭਾਰਤ ’ਚ ਕਾਗਜ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਦੀ ਮੰਗ ’ਚ ਇਸ ਤੇਜ਼ੀ ਦੀ ਕੀ ਵਜ੍ਹਾ ਹੈ? ਇਸ ਦੇ 2 ਕਾਰਨ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਗੁੰਮਨਾਮੀ ਦੇ ਫਾਇਦਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਡਿਜੀਟਲ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ।

ਗੁੰਮਨਾਮੀ ਦੀ ਤਰਜੀਹ ਪੰਜ ਉਪਯੋਗ-ਮਾਮਲਿਆਂ ’ਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦਿਸਦੀ ਹੈ :

ਪਹਿਲਾ, ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਲਈ ਭੁਗਤਾਨ ਹੈ। ਵਿਕ੍ਰੇਤਾ ਅਕਸਰ ਮਕਾਨ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਲਈ ਅੰਸ਼ਿਕ ਰੂਪ ’ਚ ਨਕਦ ਭੁਗਤਾਨ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬਿਲਡਰਜ਼ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਲਈ ਮਨਜ਼ੂਰੀ (ਜ਼ਮੀਨ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੱਤਰ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਕਨੈਕਸ਼ਨ ਆਦਿ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਭੂ-ਮਾਫ਼ੀਆ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਨਕਦ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਦੂਜਾ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਨਕਦੀ ਦੀ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਕਦ ਭੁਗਤਾਨ ਨਾਲ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਲਈ 2 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਣ ’ਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪੈਨ ਨੰਬਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਖਰੀਦਦਾਰ ਨਕਦ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਕਰ ਕੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਤੀਜਾ, ਚੋਣਾਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਨਕਦੀ ਦੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਜਮ੍ਹਾ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੋਣ ਪ੍ਰਚਾਰ ਖਰਚਿਆਂ ’ਚ ਜਾਂ ਵੋਟਰਾਂ ਨੂੰ ਤੋਹਫ਼ੇ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਦੇਣ ਲਈ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਖਰਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੈ, ਅਜਿਹੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨੂੰ ਟਰੈਕ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਚੌਥਾ, ਵਿਆਹਾਂ ਜਿਹੇ ਮਹਿੰਗੇ ਆਯੋਜਨਾਂ ਦੇ ਬਿੱਲ ਚੁਕਾਉਣ ਲਈ ਅਕਸਰ ਨਕਦੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਜਿਹੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨੂੰ ਅਣਜਾਣ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਟੈਕਸ ਦੇ ਬੋਝ ਤੋਂ ਬਚਣ ’ਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਇਹ ਹੋਟਲਾਂ, ਹਾਲਾਂ, ਬੈਂਕੁਇਟਸ ਅਤੇ ਬੈਂਡਸ ’ਤੇ ਪੂਰੀ ਬੱਚਤ ਕਰਵਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵਿਆਹ ਦੇ ਤੋਹਫ਼ਿਆਂ ’ਚ ਅਕਸਰ ਨਕਦੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਟ੍ਰੇਲ-ਮੁਕਤ ਕਾਗਜ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਅਣਗਿਣਤ ਉਪਯੋਗ-ਮਾਮਲੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਡਿਜੀਟਲ ਭੁਗਤਾਨ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੇ।

ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ, ਕਈ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਵਿਕ੍ਰੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਯੂ. ਪੀ. ਆਈ. ਭੁਗਤਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਆਡਿਟ ਟ੍ਰੇਲ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਨਕਦੀ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਕੁੰਭ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਫੇਰੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖੁਰਾਕ ਪਦਾਰਥ ਵੇਚ ਕੇ ਭਾਰੀ ਰਕਮ ਕਮਾਉਣ ਦੇ ਯੂ. ਪੀ. ਆਈ. ਰਿਕਾਰਡ ਖੁਲਾਸਿਆਂ ਨੇ ਟੈਕਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਆਕਰਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਡਿਜੀਟਲ ਧੋਖਾਦੇਹੀ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਕਰ ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਤਕਨੀਕ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੈਸੇ ਵੀ ਯੂ. ਪੀ. ਆਈ. ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਰਫਤਾਰ ਹੌਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਐਪ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ’ਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵਧਦੇ ਆਨਲਾਈਨ ਫ੍ਰੌਡ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਨਿਵਾਰਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਅਜੇ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਡਿਜੀਟਲ ਭੁਗਤਾਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਖੁਦ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।

ਅਖੀਰ ’ਚ, ਕੋਵਿਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਹਿਤਿਆਤੀ ਕਾਰਨ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੋਕ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਸਥਿਤੀ ਲਈ ਘਰਾਂ ’ਚ ਨਕਦੀ ਰੱਖਣ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਮਹਾਮਾਰੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਹਸਪਤਾਲਾਂ ’ਚ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬੀਮਾਕਰਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀਪੂਰਤੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਈ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਅਤੇ ਨਰਸਿੰਗ ਹੋਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਲਈ ਨਕਦ ਭੁਗਤਾਨ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਦੇ ਕਈ ਮਾਮਲੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਸਨ।

ਨਕਦੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਜਿਹੇ ਅਣਜਾਣ ਦਾਨਦਾਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾਵਾਂ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪਛਾਣੇ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਲ ਲੈਣ-ਦੇਣ ’ਤੇ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਨਕਦੀ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾਣਾ ਲਗਭਗ ਅਸੰਭਵ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

-ਮਦਨ ਸਬਨਵੀਸ