ਭਾਜਪਾ ਦਾ ਲੰਬਾ ਸਫ਼ਰ : ‘ਪਾਰਟੀ ਵਿਦ ਡਿਫਰੈਂਸ’ ਤੋਂ ‘ਪਾਰਟੀ ਆਫ ਵਨ’

17 ਸਤੰਬਰ ਭਾਜਪਾ ਲਈ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਿਨ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਜਨਮਦਿਨ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਅੱਜ ਭਾਜਪਾ ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਮੋਦੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ’ਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਦੀਪ ਜਲਾਉਣ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਹਾਆਰਤੀ ਆਯੋਜਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ’ਚ ‘ਸੇਵਾ ਸੰਕਲਪ ਅਭਿਆਨ’ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਧੂਮ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਅਤੇ ਨੇਤਾ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ-ਮਿਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਾ 76ਵਾਂ ਜਨਮਦਿਨ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜੀਵਨ ਦੀ ਉਪਲਬਧੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਕ ਸਿਆਸੀ ਉਤਸਵ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਇਆ।

ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ, ਹਰਮਨਪਿਆਰੇ ਨੇਤਾ ਦਾ ਜਨਮਦਿਨ ਮਨਾਉਣ ’ਚ ਕੋਈ ਬੁਰਾਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੇਤਾ ਦੇ 25 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਨਾ ਵੀ ਅਪਰਾਧ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਜਦੋਂ ਭਾਜਪਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਖੁਦ ਨੂੰ ‘ਪਾਰਟੀ ਵਿਦ ਏ ਡਿਫਰੈਂਸ’ ਕਹਿ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ ਸੀ, ਉਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈਣ ਲੱਗੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਹ ਕਦੇ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਇਕ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕੀ ਭਾਜਪਾ ਇੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੋਦੀ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਾਰਟੀ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈਂਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ’ਚੋਂ ਇਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ?

ਜ਼ਰਾ ਭਾਜਪਾ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈਮਸੇਵਕ ਸੰਘ ਦੇ ਉਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸਫ਼ਰ ’ਤੇ ਗੌਰ ਕਰੋ ਜਿਸ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਖੁਦ ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਮਾਡਲ ਤੋਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੱਖ ਦੱਸਿਆ। ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਤੋਂ ਉੱਪਰ, ਵਰਕਰ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਈ ਅਗਵਾਈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਉੱਪਰ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਅਗਵਾਈ ਨੂੰ ਵੰਸ਼ਵਾਦੀ ਸਿਆਸਤ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਸਾਬਕਾ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਲਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਡਵਾਨੀ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਫ਼ਾਂ ਤੋਂ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ ਹੋਰਨਾਂ ਦਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ’ਚ ਨਿਹਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੋ ਗੱਲ ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ ‘ਪਾਰਟੀ ਵਿਦ ਏ ਡਿਫਰੈਂਸ’ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਅੱਜ ਭਾਜਪਾ ’ਚ ਮੋਦੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਪਾਰਟੀ, ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਨੇਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾ-ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਇਕ ਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਇਕ ਹੀ ਸਿਆਸੀ ਬ੍ਰਾਂਡ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਖੇਪ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ’ਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚੋਣ ਆਕਰਸ਼ਣ ਇਕ ਸਿਆਸੀ ਅਸਲੀਅਤ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਸੰਚਾਰ ’ਤੇ ਭਾਰੂ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਫੈਸਲੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਪਰਿਵਰਤਨਕਾਰੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਧਾਰਾ 370, ਡਿਜੀਟਲ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ, ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਧਦੇ ਵੱਕਾਰ ਜਿਹੀਆਂ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ।ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਿਆਸੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ’ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਸੰਗਠਨ ਸਿਰਫ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾ ’ਚ ਸਿਮਟਣ ਦਾ ਜੋਖਮ ਉਠਾਉਣ ਲੱਗੇ, ਉਦੋਂ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ਭਾਜਪਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਮਾਰੋਹ ਸੇਵਾ, ਜਨਸੇਵਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ 25 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ। ਅਸਲ ’ਚ, ਮਹੀਨੇ ਭਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ’ਚ ਸਿਹਤ ਕੈਂਪ, ਸਵੱਛਤਾ ਅਭਿਆਨ, ਖੂਨਦਾਨ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ’ਚ ਜਨਸੰਪਰਕ ਜਿਹੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ

ਪਰ ਸਿਆਸਤ ’ਚ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਇਕ ਨੇਤਾ ਦੇ ਜਨਮਦਿਨ ’ਤੇ ਲੱਖਾਂ ਦੀਪ ਜਲਾਏ ਜਾਣ, ਜਦੋਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ, ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਨੇਤਾ ਵੱਡੇ ਆਯੋਜਨਾਂ ’ਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ-ਬਿੰਦੂ ਉਸੇ ਨੇਤਾ ਦੀ ਦਿੱਖ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕਤਾ ਆਮ ਜਨਮਦਿਨ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁੱਭਕਾਮਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਸਿਆਸੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਚ ਨੇਤਾ ਖੁਦ ਆਯੋਜਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੋ ਗੱਲ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਅਸਹਿਜ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀ—ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਈ, ਲਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਡਵਾਨੀ, ਮੁਰਲੀ ਮਨੋਹਰ ਜੋਸ਼ੀ, ਸੁਸ਼ਮਾ ਸਵਰਾਜ ਆਦਿ, ਇਕ ਸਮੂਹਿਕ ਸਿਆਸੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਅਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਜਨਤਕ ਰੂਪ ’ਚ ਵੱਖ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਆਭਾਸ ਦੇ ਕਿ ਪੂਰਾ ਸੰਗਠਨ ਕਿਸੇ ਇਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਹੈ

ਪਰ ਮੋਦੀ-ਸ਼ਾਹ ਯੁੱਗ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ ਇਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਚੋਣ ਮਸ਼ੀਨ ’ਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਸੱਤਾ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੱਤਾ ’ਚ ਬਣੇ ਰਹਿਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਫਲ ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਖਤਰਾ ਉਦੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਚੋਣ ਜਿਤਾਉਣ ਵਾਲਾ ਨੇਤਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਸੰਗਠਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਹੁਣ ਆਈਨਾ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ। ਮੋਦੀ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨਾ ਅਣਉਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਸਿਆਸੀ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਅਣਉਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਪਾਰਟੀ ਵਰਕਰਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਨੇਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਜਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਰੱਖਣਾ ਵੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਪਰ ਲੋਕਤੰਤਰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਫਰਕ ਬਣਾਣੀ ਰੱਖਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿਣ ’ਚ ਸਮਰੱਥ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ‘ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਨੇਤਾ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇਤਾ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ।’

ਇਸ ਲਈ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਸ਼ਾਇਦ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਖੁਦ ਮੋਦੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਸਾਧਾਰਨ ਚੋਣ ਸਫਲਤਾ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਅਖੀਰ ਉਸੇ ਸਮੂਹਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਲਚਕੀਲਾ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਭਾਜਪਾ ਕਦੇ ਕਿਹਾ ਕਰਦੀ ਸੀ ‘ਪਾਰਟੀ ਪਹਿਲਾਂ, ਖੁਦ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ’ਚ।’ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਿਆਸੀ ਦਰਸ਼ਨ ਸੀ। ਅੱਜ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਤਰਜੀਹ ਹੁਣ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ’ਚ ਕਾਇਮ ਹੈ?

ਕੀ ਭਾਜਪਾ ਮੋਦੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪਾਰਟੀ ਬਣੀ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਉਦੋਂ ਮਿਲੇਗਾ, ਜਦੋਂ ਅਖੀਰ ’ਚ ਮੋਦੀ ਯੁੱਗ ਸਮਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਕੀ ਭਾਜਪਾ ਉਦੋਂ ਵੀ ਭਾਜਪਾ ਬਣੀ ਰਹੇਗੀ? ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਕਿਤੇ ਰਸਤੇ ’ਚ ‘ਪਾਰਟੀ ਵਿਦ ਏ ਡਿਫਰੈਂਸ’ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਦਲ ’ਚ ਬਦਲ ਗਈ, ਜੋ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਣੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਨਮਦਿਨ ਦਾ ਅਸਲੀ ਸਵਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਦੀਪਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਰਸਮੀ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।

-ਪੂਨਮ ਆਈ. ਕੌਸ਼ਿਸ਼