ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਿਰੋਧ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ?

ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ : ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਇਹ ਸਵਾਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਠ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ "ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ?" ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਬਣਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਨੌਜਵਾਨ ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਦਾਸੀਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਲੜਨ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਰਿਆਸਤੀ ਜਬਰ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਦੀ ਬੰਦੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਨਿਘਾਰ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਦੇ ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਿਜ਼ ਦਰਸ਼ਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸਨ। 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਫੀਲਡ ਮਾਰਸ਼ਲ ਅਯੂਬ ਖ਼ਾਨ ਵਿਰੁੱਧ ਅੰਦੋਲਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਨਰਲ ਜ਼ਿਆ-ਉਲ-ਹਕ ਦੀ ਕਠੋਰ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਦੌਰ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਸੈਂਸਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਮੋਰਚਾ ਸੰਭਾਲਿਆ।

ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ (DSF), ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ (NSF), ਇਸਲਾਮੀ ਜਮੀਅਤ-ਏ-ਤੁਲਾਬਾ (IJT), ਪੀਪੁਲਜ਼ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ (PSF) ਅਤੇ ਏ.ਪੀ.ਐਮ.ਐਸ.ਓ. (APMSO) ਵਰਗੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੇ ਅਮੀਰ ਹੈਦਰ ਕਾਜ਼ਮੀ, ਮਿਰਾਜ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਅਲੀ ਮੁਖਤਾਰ ਰਿਜ਼ਵੀ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਆਗੂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡਿਕਟੇਟਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਪਾ ਕੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।

ਮਾਹਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਅੱਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਮਤ ਦੀ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਕੈੰਪਸ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਯੂਨੀਅਨਾਂ 'ਤੇ ਲਗਾਈ ਗਈ ਪਾਬੰਦੀ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨਰਸਰੀ ਖੋਹ ਲਈ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਅੱਜ ਰਿਆਸਤੀ ਖ਼ੌਫ਼ (ਜਿਵੇਂ 'ਕਾਲਾ ਡਾਲਾ' ਜਾਂ ਵੀਗੋ ਗੱਡੀਆਂ ਦਾ ਡਰ) ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਅਯੂਬ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆ-ਉਲ-ਹਕ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਕਿਤੇ ਵੱਡਾ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਜਬਰ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਅਸਲ ਫ਼ਰਕ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਕੈਂਪਸ ਕੋਲ ਸੰਗਠਿਤ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਨ।

ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ 'ਤੇ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਉੱਠ ਰਹੇ ਹਨ।

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪੀਪੁਲਜ਼ ਪਾਰਟੀ (PPP): ਜਹਾਂਗੀਰ ਬਦਰ ਅਤੇ ਮਸਰੂਰ ਅਹਿਸਾਨ ਵਰਗੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਲਾਭ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਪੀ.ਪੀ.ਪੀ. ਨੇ ਬਿਲਾਵਲ ਭੁੱਟੋ ਜ਼ਰਦਾਰੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਵੀ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਮੁੱਖ ਏਜੰਡਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ।

ਐਮ.ਕਿਊ.ਐਮ. (MQM): ਖ਼ੁਦ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜਥੇਬੰਦੀ (APMSO) ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਐਮ.ਕਿਊ.ਐਮ. ਨੇ ਹੈਦਰ ਰਿਜ਼ਵੀ ਅਤੇ ਫੈਸਲ ਸਬਜ਼ਵਾਰੀ ਵਰਗੇ ਬੁਲਾਰੇ ਦਿੱਤੇ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਬਹਾਲੀ 'ਤੇ ਚੁੱਪ ਹੈ।

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤਹਿਰੀਕ-ਏ-ਇਨਸਾਫ਼ (PTI): ਇਮਰਾਨ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਮਰਥਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਏਜੰਡੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੇ.ਪੀ.ਕੇ. ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸੁਹੇਲ ਅਫਰੀਦੀ ਵਰਗੇ ਆਗੂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਿਆਸਤ ਦੀ ਹੀ ਦੇਣ ਹਨ।

ਪੀ.ਐਮ.ਐਲ.-ਐਨ. (PML-N): ਪਰਵੇਜ਼ ਰਸ਼ੀਦ, ਖਵਾਜਾ ਸਾਦ ਰਫੀਕ ਅਤੇ ਜਾਵੇਦ ਹਾਸ਼ਮੀ ਵਰਗੇ ਜੁਝਾਰੂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਵੀ ਕਦੇ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਸੰਜੀਦਾ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ।

ਅੱਜ ਦੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬਹਿਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ 'ਡਿਜੀਟਲ ਯੋਧੇ'  ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਬਹਿਸ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਅੱਜ ਦਾ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਪੂਜਾ, ਟਰੈਂਡ ਚਲਾਉਣ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਕਰਨ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ (ਯੂਨੀਅਨਾਂ, ਸਥਾਨਕ ਸਰਕਾਰਾਂ) ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਦ ਦਾ ਆਮ ਜਨਤਾ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਨਾਤਾ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ "ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਿਰੋਧ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ?" ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅਸਲ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਸੰਗਠਿਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਿਆਸਤ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਸੰਗਠਿਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?"