ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ: ਦੁਨੀਆ ''ਚ ਅਮਰੀਕਾ ਨੰਬਰ-1, ਜਾਣੋ ਕਿੱਥੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ ਭਾਰਤ ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਵਧੇਗਾ ਖ਼ਰਚ

ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਡੈਸਕ : ਵਧ ਰਹੇ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਣਾਅ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। 2025 ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਰੱਖਿਆ ਖਰਚ 'ਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਾਧਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਫੌਜੀ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। 2025 ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ 10 ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ 'ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੈ। 2024 'ਚ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਫੌਜੀ ਖਰਚ ਲਗਭਗ $2,718 ਬਿਲੀਅਨ (ਲਗਭਗ 2.7 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਗਭਗ 9.4% ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਖਰਚ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਯੂਰਪ ਤੇ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਤਣਾਅ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੀ।

2025 'ਚ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ਵਾਲੇ ਸਿਖਰਲੇ 10 ਦੇਸ਼ (USD ਵਿੱਚ)
ਹੇਠ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸਾਰਣੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਿਖਰਲੇ 10 ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਰੱਖਿਆ ਖਰਚ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੇ 2025 ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਬਜਟ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ:

ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ
ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ (ਲਗਭਗ $895 ਬਿਲੀਅਨ) ਹੈ।
ਇਸ ਬਜਟ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਨਵੀਨਤਮ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ, ਜਲ ਸੈਨਾ ਤੇ ਏਰੋਸਪੇਸ ਤਕਨਾਲੋਜੀ 'ਤੇ ਖਰਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਕੱਲੇ ਅਮਰੀਕੀ ਬਜਟ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਰੱਖਿਆ ਖਰਚ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

ਚੀਨ
ਚੀਨ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ, ਲਗਭਗ $266.85 ਬਿਲੀਅਨ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ਦੇ ਨਾਲ।
ਇਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਆਧੁਨਿਕ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨਾ ਤੇ ਜਲ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਚੀਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਜਟ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਆਧੁਨਿਕ ਹਥਿਆਰਾਂ, ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਉੱਨਤ ਹਵਾਈ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਰੂਸ
ਰੂਸ ਦਾ ਬਜਟ ਲਗਭਗ $126 ਬਿਲੀਅਨ ਹੈ।
ਆਰਥਿਕ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਰੂਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ਨੂੰ ਉੱਚ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।
ਇਹ ਮੌਜੂਦਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜੀ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੈ।
ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ਉੱਚਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਯੂਰਪੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ।

ਭਾਰਤ
ਭਾਰਤ ਚੌਥੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ, 2025 'ਚ ਲਗਭਗ $75 ਬਿਲੀਅਨ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ਦੇ ਨਾਲ।
ਇਸ ਬਜਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਫੌਜਾਂ, ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਹਵਾਈ ਅਤੇ ਜਲ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਖਰਚ 'ਚ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।

2026 ਦੇ ਬਜਟ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਾਧਾ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਨਿਰਯਾਤ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਖਰਚ ਦੇ ਨਾਲ।

ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੇਸ਼
ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ, ਯੂਕੇ, ਜਾਪਾਨ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵੀ ਵੱਡੇ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ਹਨ।

ਯੂਕਰੇਨ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਚੋਟੀ ਦੇ 10 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਇਹ ਖਰਚ GDP ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ?
2024 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਰੱਖਿਆ ਖਰਚ 2.7 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਰੂਸ-ਯੂਕਰੇਨ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਟਕਰਾਅ ਤੇ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਰੱਖਿਆ ਖਰਚ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ਆਪਣੇ GDP ਦੇ 2% ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ਲਗਭਗ 3.4% ਹੈ। ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰੂਸ, ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ)।

ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਕਿਉਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ?
ਇਹ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ, ਤਕਨੀਕੀ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਅਤੇ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਚ ਬਜਟ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲਈ ਵੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਿਛਲਾ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ (ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2025-26)
ਭਾਰਤ ਨੇ ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2025-26 ਲਈ ₹6.81 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਦਾ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ਰੱਖਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਨਾਲੋਂ ਲਗਭਗ 9.5% ਵੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਬਜਟ ਆਧੁਨਿਕ ਹਥਿਆਰਾਂ, ਰੱਖਿਆ ਉਤਪਾਦਨ, ਅਤੇ ਤਨਖਾਹ ਅਤੇ ਪੈਨਸ਼ਨ ਖਰਚਿਆਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਕੁੱਲ ਕੇਂਦਰੀ ਬਜਟ ਦੇ ਲਗਭਗ 13.45% ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ, ਲਗਭਗ ₹1.8 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਪੂੰਜੀ ਖਰਚ (ਨਵੇਂ ਹਥਿਆਰ, ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ) ਲਈ ਅਲਾਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।

ਭਾਰਤ ਇਸ ਵਾਰ ਆਪਣਾ ਰੱਖਿਆ ਪੂੰਜੀ ਖਰਚ ਕਿੰਨਾ ਵਧਾਏਗਾ?
ਮਾਰਕੀਟ ਤੇ ਬਜਟ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰੱਖਿਆ ਪੂੰਜੀ ਖਰਚ (ਪੂੰਜੀ ਖਰਚ) 'ਚ ਲਗਭਗ 15% ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨਿਵੇਸ਼ਾਂ ਲਈ। 2026-27 ਲਈ ਕਈ ਮੁੱਖ ਅਨੁਮਾਨ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕਾਂ ਤੇ ਬਜਟ ਮਾਹਰਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ। ਮੋਤੀਲਾਲ ਓਸਵਾਲ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰੱਖਿਆ ਖਰਚ ਲਗਭਗ 15% ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ ਪੂੰਜੀਗਤ ਖਰਚ 'ਤੇ। ਕੁਝ ਐਕਸਿਸ ਡਾਇਰੈਕਟ/ਕੋਟਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ਲਗਭਗ 20% ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਯੂਏਵੀ/ਡਰੋਨ, ਅਤੇ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ। ਰੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਇੱਕ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਯੋਜਨਾ ਹਰ ਸਾਲ ਪੂੰਜੀਗਤ ਖਰਚ ਨੂੰ 20% ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਟੀਚਾ ਰੱਖਿਆ ਪੂੰਜੀਗਤ ਖਰਚ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਡੀਪੀ ਦੇ 2.5% ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਹੈ।

ਅਸਲ ਵਾਧਾ 1 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਐਲਾਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ
ਇਹ ਵਾਧਾ ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਆਮ 10% ਵਾਧੇ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਹਥਿਆਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ 'ਤੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਜ਼ੋਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਨਾਲੋਂ ਕੁੱਲ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ਵਿੱਚ 10-20% ਵਾਧਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਵਾਧਾ 20% ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ 2026-27 ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ਲਗਭਗ ₹8.2-8.3 ਲੱਖ ਕਰੋੜ (ਆਮ ਅਨੁਮਾਨ) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਾਧਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਵੀ ਕਰੇਗਾ। ਅਸਲ ਅੰਕੜਾ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਵੱਲੋਂ 1 ਫਰਵਰੀ, 2026 ਨੂੰ ਬਜਟ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਐਲਾਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।

ਭਾਰਤ ਆਪਣਾ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ਕਿਉਂ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?
-ਆਧੁਨਿਕ ਹਥਿਆਰਾਂ, ਜਹਾਜ਼ਾਂ, ਜਲ ਸੈਨਾ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਪੂੰਜੀ ਖਰਚ (ਕੈਪੇਕਸ) ਵਧਾਉਣਾ।

-ਆਤਮਨਿਰਭਰ ਭਾਰਤ ਅਧੀਨ ਘਰੇਲੂ ਰੱਖਿਆ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ।

-ਖੇਤਰੀ ਤਣਾਅ (ਚੀਨ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਚੀਨ ਸਾਗਰ, ਆਦਿ) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤਿਆਰੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕਰਨਾ।

-ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਿੰਦੂਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਜਾਂ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ।

ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੇ ਸੁਝਾਅ
FICCI ਵਰਗੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਹਥਿਆਰਾਂ, ਹਵਾਈ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਯੁੱਧ ਵਰਗੇ ਆਧੁਨਿਕ ਉਪਕਰਣਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਫੰਡ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਬਜਟ ਵਿੱਚ ਪੂੰਜੀ ਖਰਚ ਦਾ ਹਿੱਸਾ 26% ਤੋਂ ਵਧਾ ਕੇ 30% ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਨਿਰਮਾਣ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਖਰਚ ਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਗ ਬਾਣੀ ਈ-ਪੇਪਰ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਐਪ ਨੂੰ ਡਾਊਨਲੋਡ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ

For Android:- https://play.google.com/store/apps/details?id=com.jagbani&hl=en

For IOS:- https://itunes.apple.com/in/app/id538323711?mt=8

For Whatsapp:- https://whatsapp.com/channel/0029Va94hsaHAdNVur4L170e