ਇੱਕ ਆਪਣਾ ਜਿਹਾ ਲਗਦਾ ਦੇਸ਼ - ''ਭੂਟਾਨ''

ਅਕੂ ਸ਼੍ਰੀਵਾਸਤਵ: ਭੂਟਾਨ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ 'ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ "Bhutan -Believe।" ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਜਾਣਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨਾ?  ਕਿ ਕਿਸ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਤੇ ਕਿਉਂ? ਇਸਦਾ ਜਵਾਬ ਭੂਟਾਨ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਾਫ਼ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਉਂਦੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਝੰਡਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਦੇ ਰੰਗੀਨ, ਕਦੇ ਚਿੱਟੇ। ਲੰਬੀ ਰੱਸੀ 'ਤੇ ਲਟਕਦੇ, ਕਦੇ ਲੰਬੇ ਥੰਮ੍ਹ 'ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਲਹਿਰਾਉਂਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰ 'ਤੇ ਮਨਮੋਹਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਰੰਗੀਨ ਝੰਡੇ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਧਾਰ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਰਗਾਕਾਰ ਅਤੇ ਲੰਬਕਾਰੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਰੰਗ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਲਈ ਚਿੱਟਾ, ਮਾੜੇ ਕੰਮਾਂ (ਅਸਮਾਨ) ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਲਈ ਨੀਲਾ, ਸਿਹਤ ਤੇ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਲਈ ਪੀਲਾ, ਅਤੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰਾ। ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਲਾਲ।

ਇਹ ਬਾਘ, ਗਰੁੜ ਅਤੇ ਅਜਗਰ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਹਰੇਕ ਰੰਗ ਅਤੇ ਤੱਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲਗਭਗ 400 ਮੰਤਰ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਬੋਧੀਸਤਵ/ਤਾਰਾ, ਜੋ ਨੈਤਿਕਤਾ, ਬੁੱਧੀ, ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ, ਧੀਰਜ, ਮਿਹਨਤ, ਸੰਜਮ ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਹਉਮੈ, ਈਰਖਾ, ਲਾਲਚ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਅਤੇ ਹਮਲਾਵਰਤਾ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉੱਚੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ, ਮੱਠਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਝੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਲਾਭ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਵੀ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ (ਹਵਾ ਰਾਹੀਂ) ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਲਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਝੰਡੇ ਭੂਟਾਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹਨ
ਕਈ ਵਾਰ ਘਰਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਚਿੱਟਾ ਸਟ੍ਰੀਮਰ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਰੇ, ਲਾਲ, ਨੀਲੇ ਅਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਛੋਟੇ ਰਿਬਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲਹਿਰਾਉਂਦੇ ਝੰਡੇ ਉੱਥੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤੰਦਰੁਸਤੀ, ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਸਦਭਾਵਨਾ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਮੱਠਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਟਾਈ ਵਰਗੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਗੋਲਾਕਾਰ, ਲੰਬਾ ਆਕਾਰ ਛੱਤ ਤੋਂ ਲਟਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜਲੂਸਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਰਾਈ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਚਿੱਟੇ ਝੰਡੇ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਵੀ, ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਪੁਰਖੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਡੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਚੌਕਸ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਚਿੱਟੇ ਝੰਡੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਲਹਿਰਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਾਨੂੰ ਚੰਗੇ ਆਚਰਣ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਰਾ ਭੂਟਾਨ ਅਜਿਹੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਝੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਭੂਟਾਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਦਰਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ 'ਮਿੰਨੀ-ਸਤੂਪ'
ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਹਾੜੀ ਰਸਤੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭੂਟਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਹਾੜੀ ਰਸਤੇ ਮਿਲਣਗੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਖੱਡ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪਹਾੜੀ ਕੰਧ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਦਰਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ 'ਮਿੰਨੀ-ਸਤੂਪਾ' ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਛੋਟੇ ਸਟੂਪ, ਸਿਰਫ਼ 2 ਇੰਚ ਉੱਚੇ, ਗੋਲ ਅਧਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕੋਣ ਵਾਲੇ ਸਿਖਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਗੁਫਾਵਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਚੱਟਾਨਾਂ, ਸੜਕਾਂ ਦੇ ਮੋੜਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਸਟੂਪਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਥਿਤ ਹਨ।

ਕਈ ਵਾਰ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭੂਟਾਨ ਸਾਡੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਲਈ ਸੰਪੂਰਨ ਦੋਸਤਾਨਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ! ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੈਲਾਨੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਭੂਟਾਨੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ, ਲਗਭਗ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਭਾਰਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮਾਂ, ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼ ਅਤੇ ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਿਨੇਮਾ ਅਜੇ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਇਸਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਸਿਰਫ ਭੂਟਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਜੋਂਗਖਾ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮਾਂ, ਥੀਏਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇੰਟਰਨੈਟ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਸੈਲਾਨੀ ਭੂਟਾਨ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਲਗਭਗ ਹਰ ਭੂਟਾਨੀ ਜਿਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹਿੰਦੀ ਬੋਲਦਾ ਅਤੇ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਥਿੰਫੂ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੋਰਡ 'ਤੇ "ਜਲੇਬੀ" ਲਿਖਿਆ ਦੇਖਿਆ। ਇਹ ਇੱਕ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਗੇਟ 'ਤੇ ਲਟਕਿਆ ਇੱਕ ਸਾਈਨ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਇਸ ਭਾਰਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਸਪਤਾਲ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸਦੀ ਕੰਟੀਨ ਦਾ ਨਾਮ ਜਲੇਬੀ ਸੀ। ਜਲੇਬੀ, ਸਮੋਸਾ ਅਤੇ ਛੋਲੇ ਭਟੂਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਲਾਈਨ ਸੀ। ਜਲੇਬੀ ਸਸਤੀ ਸੀ, 200 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਲੋ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭੂਟਾਨ ਦੇ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਅਤੇ ਕਾਟੇਜ ਉਦਯੋਗ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੱਥ ਨਾਲ ਬੁਣੇ ਹੋਏ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮੰਗ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਾਤ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਭੂਟਾਨ ਵਿੱਚ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਔਰਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗੀ ਜੋ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਹਿਰਾਵਾ ਪਾਉਣ ਤੱਕ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਕਰਨ ਤੱਕ, ਉਹ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਹੋਣਗੇ। ਵਿਆਹ ਵੀ ਇੱਥੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ... ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤਾਂ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀਆਂ। (ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ)। ਭੂਟਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਜਨਨ ਦਰ ਸਿਰਫ 1.44 ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ 2.1 ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ। ਹਾਂ, ਸਰਕਾਰ ਵਧੇਰੇ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਔਰਤ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀ ਮਹੀਨਾ 10,000 ਭੂਟਾਨੀ ਨਗੁਲਟ੍ਰਮ (ਰੁਪਏ) ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

24 ਘੰਟਿਆਂ ਲਈ ਕੋਈ ਫੀਸ ਨਹੀਂ
ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਫੁਏਂਤਸ਼ੋਲਿੰਗ (ਭਾਰਤ-ਭੂਟਾਨ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਜੈਗਾਓਂ ਰਾਹੀਂ) ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ 24 ਘੰਟਿਆਂ ਲਈ ਫੁਏਂਤਸ਼ੋਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮੁਫ਼ਤ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ 1,200 ਰੁਪਏ ਦੀ ਫੀਸ ਦੇਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨੰਬਰਾਂ ਵਾਲੇ ਵਾਹਨਾਂ ਨੂੰ 24 ਘੰਟਿਆਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ 3,000 ਰੁਪਏ ਵੀ ਦੇਣੇ ਪੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਹਾਂ, ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਭੁਗਤਾਨ ਭਾਰਤੀ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ; ਨਕਦ ਅਤੇ UPI ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। UPI ਭੁਗਤਾਨ ਸਹੂਲਤ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭੂਟਾਨੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਭੂਟਾਨੀ ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਏ ਦਾ ਮੁੱਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ।