ਉਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਸਲ ’ਚ ਜੀਵਨ ਜੀਵਿਆ

ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ- ਇਹ 1988 ਦੀ ਮਈ ਦੀ ਝੁਲਸਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਦੁਪਹਿਰ ਹੈ। ਛੱਤ ਦਾ ਪੱਖਾ ਪੂਰੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਚੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਖੜ-ਖੜ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਨਾ ਤਾਂ ਏਅਰਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਹੱਥ ’ਚ ਸਮਾਰਟਫ਼ੋਨ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੰਨ ਬੰਦ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਸਟ੍ਰੀਮਿੰਗ ਸੇਵਾ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਇਕ ਸਮੂਹ ਠੰਡੇ ਟੈਰਾਜ਼ੋ ਦੇ ਫ਼ਰਸ਼ ’ਤੇ ਸ਼ਰਬਤ ਦੇ ਇਕ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਜੱਗ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੇਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਇਕ ਬੱਚਾ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕਾਮਿਕ ਬੁੱਕ ਦਾ ਪੰਨਾ ਪਲਟ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਇਕ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਰ ਦਾ ਪੰਖ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਹਰ, ਇਕ ਆਈਸਕ੍ਰੀਮ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਵਾਜ਼ ਸ਼ਾਂਤ ਗਲੀ ’ਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਹੈ।

ਉਸ ਪਲ ਨੂੰ ਕੈਮਰੇ ’ਚ ਕੈਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੋਈ ਫ਼ੋਨ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਕੋਈ ਵੀਡੀਓ ਕਲਿੱਪ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ’ਤੇ ਕੋਈ ਸਟੋਰੀ ਪੋਸਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਅੱਜ ਉਸ ਕਮਰੇ ’ਚ ਬੈਠੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛੋ-ਜੋ ਹੁਣ 40 ਜਾਂ 60 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਹਨ-ਅਤੇ ਉਹ ਪਰਦੇ ਦੇ ਸਹੀ ਰੰਗ, ਪਹਿਲੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਿੱਲੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਅਤੇ ਹਵਾ ’ਚ ਗੂੰਜਦੇ ਹਾਸੇ ਦਾ ਸਹੀ ਵਰਣਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

1960 ਅਤੇ 1982 ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਜੰਮੀ ਇਹ ਪੀੜ੍ਹੀ ਇਤਿਹਾਸ ’ਚ ਇਕ ਅਨੋਖਾ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਆਖ਼ਰੀ ਇਨਸਾਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਿਕਾਰਡ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਦੇ ਬੀਤਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਤਿ-ਸੰਬੰਧਤ ਡਿਜੀਟਲ ਯੁੱਗ ’ਚ ਕਦਮ ਰੱਖਿਆ।

ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਬਕਸਿਆਂ ਜਾਂ ਧੂੜ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਸਟੀਲ ਦੀਆਂ ਅਲਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਾਈ-ਡੈਫੀਨੇਸ਼ਨ ਤਸਵੀਰਾਂ ਜਾਂ ਡਿਜੀਟਲ ਵੀਡੀਓ ਆਰਕਾਈਵ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣਗੇ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਫ਼ੋਟੋ ਐਲਬਮਾਂ ਪਤਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਸ਼ਾਇਦ ਇਕ ਦਰਜਨ ਬਲੈਕ ਐਂਡ ਵ੍ਹਾਈਟ ਜਾਂ ਧੁੰਦਲੀਆਂ ਸੇਪੀਆ ਸਟੂਡੀਓ ਤਸਵੀਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਹਰ ਕੋਈ ਕੀਮਤੀ ਕੈਮਰਾ ਫ਼ਿਲਮ ਬਰਬਾਦ ਹੋਣ ਦੇ ਡਰੋਂ ਮੂਰਤੀ ਵਾਂਗ ਅਕੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ, ਸਕੂਲ ਦੇ ਦਿਨਾਂ, ਗਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਅਤੇ ਗਲੀ-ਮੁਹੱਲੇ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਬੇਹੱਦ ਜਿਊਂਦੀਆਂ-ਜਾਗਦੀਆਂ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਪਲਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਲਈ ਕਲਾਊਡ ਸਟੋਰੇਜ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੈਂਦੀ।

ਆਨਲਾਈਨ ਸਟ੍ਰੀਮਿੰਗ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਟਰੇਲਰ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ’ਚ, ਸਿਨੇਮਾ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ-ਸਕ੍ਰੀਨ ਥੀਏਟਰ ’ਚ ‘ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ, ਪਹਿਲੇ ਸ਼ੋਅ’ ਦੀ ਟਿਕਟ ਪਾਉਣਾ ਇਕ ਮਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਫ਼ੌਜੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ, ਘੰਟਿਆਂਬੱਧੀ ਲੰਬੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ’ਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਧੱਕਾ-ਮੁੱਕੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਹਾਲ ਦੀਆਂ ਬੱਤੀਆਂ ਮੱਧਮ ਹੁੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕ੍ਰੈਡਿਟਸ ਚੱਲਣ ਲੱਗਦੇ, ਪੂਰਾ ਥੀਏਟਰ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਭਰ ਉੱਠਦਾ ਸੀ।

ਜਦੋਂ ਥੀਏਟਰ ਦੀਆਂ ਟਿਕਟਾਂ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤਾਂ ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਅੰਤ ’ਚ ਵੀ. ਸੀ. ਆਰ. ਕਿਰਾਏ ’ਤੇ ਲੈਣਾ ਮੁਹੱਲੇ ਦਾ ਇਕ ਉਤਸਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਗੁਆਂਢੀ ਇਕੋ ਕਮਰੇ ’ਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਚਾਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇਖਦੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੁੱਖਣ ਨਾ ਲੱਗਣ ਅਤੇ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਘਰ ਦੇ ਬਣੇ ਨਾਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣਾ ਪੇਟ ਭਰਦੇ ਸਨ।

ਉਸ ਦੌਰ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਤਾਣਾ-ਬਾਣਾ ਅਟੁੱਟ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਕਾਇਮ ਸੀ। ਨਿੱਜਤਾ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਧਾਰਨਾ ਸੀ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸੋਚਦਾ, ਸਮਝਦਾ ਜਾਂ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਦੁਪਹਿਰ 2 ਵਜੇ ਬਿਨਾਂ ਦੱਸੇ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇ ਘਰ ਚਲੇ ਜਾਣਾ ਅਸੱਭਿਅਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਇਹ ਆਮ ਗੱਲ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਦੁਪਹਿਰ ਦਾ ਖਾਣਾ ਪਰੋਸੇ ਜਾਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੁਸੀਂ ਬਾਹਰ ਖੇਡ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ-ਸਮਝੇ ਕਿਸੇ ਦੋਸਤ ਦੇ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਖਾਣਾ ਖਾ ਲੈਂਦੇ। ਦੋਸਤੀ ਬੇਹੱਦ ਸੱਚੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸਹਿਪਾਠੀ ਲਗਾਤਾਰ 2 ਦਿਨ ਸਕੂਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਭੇਜਦਾ ਸੀ, ਸਕੂਲ ਦੀ ਘੰਟੀ ਵੱਜਦੇ ਹੀ ਦੋਸਤਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸਮੂਹ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਕਿਸੇ ਦੋਸਤ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਕੂਲ ਦੇ ਗੇਟ ਕੋਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖ਼ਬਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਬੱਚੇ ਧੂੜ ਨਾਲ ਭਰੇ ਖੇਡ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ’ਚ ਦੌੜਦੇ ਹੋਏ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ’ਚ ਚੀਕਦੇ, ‘‘ਤੇਰੇ ਪਾਪਾ ਆਏ ਨੇ, ਦੇਖ!’’-ਇਹ ਵਾਕ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਧੜਕਣਾਂ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।

ਹਰ ਸਾਲ ਜੂਨ ’ਚ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਭੂਰੇ ਕਾਗਜ਼ ’ਚ ਲਪੇਟਣਾ ਇਕ ਸਾਲਾਨਾ ਪਰੰਪਰਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਤਿਉਹਾਰ ਵਾਂਗ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਾਈਕਲਾਂ ਅਨਮੋਲ ਵਸਤਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ‘ਟ੍ਰਿਪਲ ਸੀਟ’ ਭਾਵ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈਂਡਲ ’ਤੇ, ਇਕ ਫ਼੍ਰੇਮ ’ਤੇ ਅਤੇ ਇਕ ਕਰੀਅਰ ਨਾਲ ਚਿੰਬੜੇ ਹੋਏ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਣਾ ਅੱਲ੍ਹੜ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸਿਖ਼ਰਲਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਜ ਵੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੀਂ ਹੱਥ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਝੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਿਆਰ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ’ਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ‘ਆਈ ਲਵ ਯੂ’ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਭਾਸ਼ਾ ਟੀ. ਵੀ. ਕਾਮੇਡੀ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ-ਇਕ ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਲਈ ਫ਼ਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਿੱਠਾ ਟੁਕੜਾ ਬਚਾ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਸੀ, ਇਕ ਪਿਤਾ ਚੁੱਪਚਾਪ ਮੋਹਲੇਧਾਰ ਮੀਂਹ ’ਚ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾ ਕੇ ਦਵਾਈ ਲੈਣ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਾਂ ਦੋਸਤ ਇਕ ਪੁਲੀ ’ਤੇ ਪੂਰੀ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਬਸ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ’ਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਅੱਜ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੀੜ੍ਹੀ ਘਰ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ, ਸਿਹਤ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਵਾਈ-ਫਾਈ ਸਪੀਡ, ਆਨਲਾਈਨ ਡਿਲਿਵਰੀ ’ਚ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਕਈ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਅੱਲ੍ਹੜਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਕੌੜੇਪਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਡੂੰਘੀ, ਸ਼ਾਂਤ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਦੁਨੀਆ ’ਚ, ਜਿੱਥੇ ਆਧੁਨਿਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਵੀ ਅਣਬਣ ਹੋਣ ’ਤੇ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਸਕ੍ਰੀਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਇਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਕਾਇਮ ਹਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਦੌਰ ’ਚ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਇਆ ਜਦੋਂ ਕੱਪੜੇ ਤਾਂ ਸੁੰਗੜੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਦਿਲ ਲੋਹੇ ਵਾਂਗ ਅਟੁੱਟ ਸਨ, ਸਾਧਨ ਸੀਮਤ ਸਨ ਪਰ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸਨੇਹ ਭਰਪੂਰ ਮਾਤਰਾ ’ਚ ਸਨ। ਯਾਦਾਂ ਚਿਪਸ ’ਚ ਸੰਭਾਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਆਤਮਾ ’ਚ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਉੱਕਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਦੋ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਪੁਲ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਕ ਜਿਊਂਦੀ-ਜਾਗਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਹਕੀਕਤ ’ਚ ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਲ ਕਦੇ ਫ਼ਿਲਮਾਏ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਸਗੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਜੀਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

-ਨਿਤਿਨ ਕੁਲਕਰਣੀ