ਪੀ.ਐੱਮ. ਸਵਨਿਧੀ : ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਤੋਂ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਵੱਲ

ਪੀ.ਐੱਮ. ਸਵਨਿਧੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਗ਼ੈਰ-ਅਧਿਕਾਰਤ ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ’ਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਪਲਾਈਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਪਹਿਲ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉੱਭਰੀ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਗਾਰੰਟੀ ਦੇ ਕਰਜ਼ਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਨੇ ਡਿਜੀਟਲ ਢੰਗਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਸੰਸਥਾਗਤ ਕਰਜ਼ੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਘੇਰੇ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਸਰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ’ਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ’ਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਨੂੰ ਵੱਧ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ਰੇਹੜੀ-ਫੜ੍ਹੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਬਦਲਦੀ ਕਹਾਣੀ :

ਕਿਸੇ ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਵਾਲੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ’ਚ ਸਬਜ਼ੀ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਚਾਹ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ, ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ’ਚ ਆਮ ਨਜ਼ਾਰੇ ਹਨ। ਗਲੀਆਂ ’ਚ ਘੁੰਮ ਕੇ ਫਲ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੜਕ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਫੁੱਟਪਾਥ ’ਤੇ ਜੁੱਤੀਆਂ ਠੀਕ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੋਚੀ ਵੀ ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਦੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਓਨੇ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਇਹ ਲੱਖਾਂ ਰੇਹੜੀ-ਫੜ੍ਹੀ ਵਾਲੇ ਮਿਲ ਕੇ ਹਰ ਦਿਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਥਾਨਕ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਆਲੇ- ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਲੜੀ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਕਿਫ਼ਾਇਤੀ ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਰਸਮੀ ਕਰਜ਼ੇ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਕਈ ਵਿਕਰੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਆਜ ਦਰਾਂ ’ਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਰਸਮੀ ਕਰਜ਼ੇ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਜੂਨ 2020 ’ਚ ‘ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸਟ੍ਰੀਟ ਵੈਂਡਰਜ਼ ਆਤਮਨਿਰਭਰ ਨਿਧੀ’ (ਪੀ.ਐੱਮ. ਸਵਨਿਧੀ) ਯੋਜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸੂਖਮ ਵਿੱਤ (ਮਾਈਕ੍ਰੋ-ਕ੍ਰੈਡਿਟ) ਪਹਿਲ ਸੀ, ਜੋ ਰੇਹੜੀ-ਫੜ੍ਹੀ ਵਾਲਿਆਂ ’ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਗਾਰੰਟੀ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਮਕਸਦ ਰੇਹੜੀ-ਫੜ੍ਹੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ‘ਸਵੈ-ਰੋਜ਼ਗਾਰ, ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ’ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਅੱਜ, ਪੀ.ਐੱਮ. ਸਵਨਿਧੀ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਕਰਜ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਆਮ ਯੋਜਨਾ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਇਕ ਦੇਸ਼ਵਿਆਪੀ ਅੰਦੋਲਨ ਬਣ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀ ਗ਼ੈਰ-ਰਸਮੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ’ਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਣ, ਡਿਜੀਟਲ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।

ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ’ਚ, ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ’ਚ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। 75.5 ਲੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਾਭਪਾਤਰੀਆਂ ਨੇ 1.12 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰਜ਼ੇ ਲਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਰਕਮ 17,800 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਤਹਿਤ 55 ਲੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਾਭਪਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਲ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਕੱਠੇ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਗਭਗ 8.96 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ 841 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਡਿਜੀਟਲ ਟ੍ਰਾਂਜੈਕਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਪੀ.ਐੱਮ. ਸਵਨਿਧੀ ਦੇ ਤਹਿਤ ਲਾਭਪਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਲ ਕੈਸ਼ਬੈਕ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਵਿਆਜ ਸਬਸਿਡੀ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਲਗਭਗ 800 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਵੀ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਅਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਮਾਰਚ 2030 ਤੱਕ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਪੀ. ਐੱਮ. ਸਵਨਿਧੀ ਯੋਜਨਾ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ

1. ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਪੂੰਜੀ ਕਰਜ਼ਾ : ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਗਾਰੰਟੀ ਦੇ 15,000 ਰੁਪਏ, 25,000 ਰੁਪਏ ਅਤੇ 50,000 ਰੁਪਏ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ, ਵਿਆਜ ਸਬਸਿਡੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਗਾਰੰਟੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਤਿੰਨ ਪੜਾਵਾਂ ’ਚ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

2 ਯੂ. ਪੀ. ਆਈ. ਲਿੰਕਡ ਰੁਪਏ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਕਾਰਡ : ਜਿਹੜੇ ਵਿਕਰੇਤਾ ਦੂਜੇ ਪੜਾਅ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਸਫ਼ਲਤਾਪੂਰਵਕ ਅਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ 30,000 ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਦੀ ਹੱਦ ਵਾਲੇ ਯੂ.ਪੀ.ਆਈ. ਲਿੰਕਡ ਰੁਪਏ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਕਾਰਡ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

3 ਡਿਜੀਟਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ : ਡਿਜੀਟਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸਾਖਰਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇਣ ਲਈ, ਸਟ੍ਰੀਟ ਵੈਂਡਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚੂਨ ਥੋਕ ਡਿਜੀਟਲ ਟ੍ਰਾਂਜੈਕਸ਼ਨ ਲਈ 1,600 ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਦੀ ਕੈਸ਼ਬੈਕ ਆਫਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

4. ਸਵਨਿਧੀ ਤੋਂ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ (ਐੱਸ. ਐੱਸ. ਐੱਸ.) : ਲਾਭਪਾਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 8 ਚੁਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕੇਂਦਰੀ ਭਲਾਈ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਇਕ ਵਿਆਪਕ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਜਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।

5. ਸਮਰੱਥਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਉੱਦਮਤਾ ਵਿਕਾਸ: ਵਿਕਰੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਐੱਫ. ਐੱਸ. ਐੱਸ. ਏ. ਆਈ. ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਵਿੱਤੀ ਸਾਖਰਤਾ, ਡਿਜੀਟਲ ਸਾਖਰਤਾ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਵੱਛਤਾ ’ਚ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪੀ. ਐੱਮ. ਸਵਨਿਧੀ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਅਸਰ

ਪੀ. ਐੱਮ. ਸਵਨਿਧੀ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦਾਨਾ ਅਸਰ ਮੁਲਾਂਕਣ 2023 ਅਤੇ 2025 ’ਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਧਿਐਨਾਂ ’ਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੁਧਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ :

ਆਰਥਿਕ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ : ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਵਿਕਰੇਤਾਵਾਂ ਲਈ ਵਪਾਰ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਲਗਭਗ 95 ਫੀਸਦੀ ਲਾਭਪਾਤਰੀਆਂ ਨੇ ਪੀ.ਐੱਮ. ਸਵਨਿਧੀ ਦੇ ਤਹਿਤ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਰਸਮੀ ਸੰਸਥਾਗਤ ਕਰਜ਼ਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਲਗਭਗ 30 ਫੀਸਦੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ’ਚ ਸਵਨਿਧੀ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਾਧੂ ਕਰਜ਼ਾ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਿਹਤਰ ਕਰਜ਼ਾ ਪਾਤਰਤਾ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸਮਾਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਲਾਭਪਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵਿਚ ਵੀ ਔਸਤਨ ਲਗਭਗ 20 ਫੀਸਦੀ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਵਾਧਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਲਿਆਣ ’ਚ ਸੁਧਾਰ : ਪੀ.ਐੱਮ. ਸਵਨਿਧੀ ਦੇ ਤਹਿਤ ਹੋਏ ਆਰਥਿਕ ਲਾਭਾਂ ਨੇ ਲਾਭਪਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ’ਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਨੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਭੋਜਨ, ਸਿਹਤ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਤੱਕ ਬਿਹਤਰ ਪਹੁੰਚ ’ਚ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ।

ਪੀ. ਐੱਮ. ਸਵਨਿਧੀ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿਚਾਲੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮਾਵੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਤਹਿਤ ਲਗਭਗ 40 ਫੀਸਦੀ ਲਾਭਪਾਤਰੀ ਔਰਤਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ’ਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਲਿੰਗ ਸਮਾਵੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਲਗਭਗ 70 ਫੀਸਦੀ ਲਾਭਪਾਤਰੀ ਹਾਸ਼ੀਏ ’ਤੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ

ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਤੇ ਕਰਜ਼ਾ ਵੰਡ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ, ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਵਿਕਰੇਤਾਵਾਂ ਲਈ, ਪੀ.ਐੱਮ. ਸਵਨਿਧੀ ਨੇ ਸਥਿਰਤਾ, ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੌਕਿਆਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਇਹ ਤਜਰਬੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸਹੀ ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਮਿਲੀ ਮਦਦ ਛੋਟੇ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰਨ, ਖੁਦ ਨੂੰ ਢਾਲਣ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ’ਚ ਮਦਦ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।