ਜੈੱਨ-ਜ਼ੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਢਲਣਾ

ਹਾਲ ਹੀ ’ਚ ਇਕ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ 8 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਬੇਟੇ ’ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ ਮਿੰਟਾਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਕਿਹਾ, ਉਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਹੁਣੇ-ਹੁਣੇ ਇਕ ਖਾਣੇ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਨਾਲ ਬਹਿਸ ਹੋਈ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਕਾਰ ’ਚ ਵਾਪਸ ਬੈਠ ਰਹੇ ਸੀ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਬੇਟਾ ਕਾਰ ’ਚ ਬੈਠਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਝਿਜਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਇਕ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਹੀ ਵਾਲਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਖਿੱਝ ਕੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਕਦੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ?’’ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਨੇ ਵਿਚਾਲੇ ਦਖਲ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, ‘‘ਚਿੱਤੂ, ਅੰਮਾ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ।’’

ਕਾਰ ’ਚ ਸਫ਼ਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੇ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਮਿੰਟ ਬਾਅਦ, ਮੇਰਾ ਬੇਟਾ, ਅੱਥਰੂ ਰੋਕਦਿਆਂ, ਹੌਲੀ ਜਿਹੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, ‘‘ਤੁਸੀਂ ਅਤੇ ਅੰਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ। ਮੈਂ ਕੀ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ?’’ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਵੀ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਤਾਂ ਬਸ ਕਰਮਚਾਰੀ ਨਾਲ ਹੋਈ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਭੜਾਸ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਰਣਨਯੋਗ ਅਤੇ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਸਵਾਲ ਕਿੰਨਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਮਿੰਟਾਂ ’ਚ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ’ਚ ਉਸ ਗੱਲਬਾਤ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉਸ ਸਰਲ, ਤਰਕਪੂਰਨ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਬਹਿਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅਨਾਦਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਉਹ ਸਹੀ ਸੀ - ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਹਾਲ ਹੀ ’ਚ, ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੈਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ’ਤੇ ਸਵਾਲ ਚੁੱਕਦੇ ਦੇਖਦੀ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਅਨਿਆਂਪੂਰਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਵਾਲ ਮੇਰੇ ਮਨ ’ਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਸੱਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ’ਚ ਇਕ ਗੂੜ੍ਹਾ ਬਦਲਾਅ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੀਮਜ਼ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਡਿਜੀਟਲ ਆਦਤਾਂ ’ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਸ਼ਾਇਦ ਭਾਸ਼ਾ ਉਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਹੈ।

ਪਿਛਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਜਨਰੇਸ਼ਨ-ਜ਼ੀ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਤੱਕ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਪਹੁੰਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਿਛਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਕਈ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਅਜਿਹੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ’ਚ ਘੱਟ ਉਲਝੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਭਰੋਸੇ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ’ਚ ਸਮਰੱਥ ਰਹੇ। ਜਿਸ ਭਾਸ਼ਾ ’ਚ ਉਹ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਸ਼ਾਨ, ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ, ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ, ਸਮਾਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ।

ਇਸ ਪਿਛੋਕੜ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ, ਇਹ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਿਲੇਨੀਅਮ ਪੀੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਾਂਗ ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਚੁੱਪਚਾਪ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਘੱਟ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿਖਾਉਣਗੇ। ਉਹ ਘਰ ’ਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਦਮਿਆਂ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਅਾਂ ਕੰਮ ਵਾਲੀਅਾਂ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬੇਲੋੜੇ ਵਤੀਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬੌਸ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਣਗੇ। ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਅਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਦੇ ਆਦਰਸ਼, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਕਦੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀਆਂ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ ’ਚ ਖਾਹਿਸ਼ੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ’ਚ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੰਸਥਾਨ ਜੇਕਰ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਦੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਤੋਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਜਨਮ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਸਿਰਫ 25 ਰੁਪਏ ’ਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਖੇਡਣ ਲਈ ਨੇੜਲੇ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਪਾਰਕ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਮਿਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਘਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਨ ਲਈ ਇਮਾਰਤ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ, ਬਿਜਲੀ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੁਨੈਕਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਚੋਲਿਆਂ ਦੇ ਜਾਲ ’ਚ ਉਲਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਖਰੀਦਣ ’ਤੇ ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੁਲਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰ ਜਾਣ ’ਤੇ ਡਰ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ। ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲ ਜਾਣ ’ਤੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਕਿ ਡਾਕਟਰ ਆਵੇਗਾ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਪਾਰਕ ਵਿਚਾਰ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਛੋਟਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੱਡਾ, ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦੇਣ ਲਈ ਅਣਗਿਣਤ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਦਾ ਅਸਲ ’ਚ ਕੁਝ ਅਰਥ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ-ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕੋਈ ਉਸ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਾ ਲੈ ਲਵੇ।

ਇਕ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇਰੀ, ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਅਤੇ ਵਿਚੋਲਿਆਂ ’ਚ ਉਲਝੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਰਾਜਕਤਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਕ ਸੁਨਿਯੋਜਿਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਸੁਨਿਯੋਜਿਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਿਛਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਅਕਸਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ’ਤੇ ਸਵਾਲ ਚੁੱਕੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਹੈ। ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਾਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ’ਚ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਕ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਉਹ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕੇ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਹੈ-ਕਿਸੇ ਅਹਿਸਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ। ਮੇਰੇ ਬੇਟੇ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੁਣ ਵੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ’ਚ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ‘‘ਮੈਂ ਕਿਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ?’’ ਮੇਰੇ ਲਈ, ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਸਵਾਲ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ। ਜਨਰੇਸ਼ਨ-ਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਸਲੀ ਚੁਣੌਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਅਾਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਢਲਣਾ ਹੈ। ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਅਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਹੁਣ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਮੀਦਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਜਨਤਕ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਹੁਣ ਅਜਿਹੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਸਪੱਸ਼ਟਤਾ, ਦੇਰੀ, ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਜਾਂ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਣਗੇ।

ਸਿੰਧੂ ਸ਼ਰਮਾ

(‘ਟੀ. ਐੱਚ.’ ਤੋਂ ਧੰਨਵਾਦ ਸਹਿਤ)